Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

GWOŹDZIEC

Miasteczko w powiecie kołomyjskim, wojew. stanisławowskim, położone nad rzeką Czerniawą. Na początku stulecia liczyło około 1650 mieszkańców trudniących się głównie rolnictwem.
Historia. Pierwsza wiadomość historyczna pochodzi z 1373 r., kiedy to ks. Władysław Opolczyk, nagradzając zasługi Chodka Łojewicza nadał mu wieś „Gozdzecz”. Parafia rzymskokatolicka erygowana w 1475 r. przez Prokopa z Gwoźdźca. W XVII w. Gwoździec należał do Buczackich, którzy zbudowali tu zamek oblegany m.in. w 1531 r., bezpośrednio przed bitwą pod Obertynem. Córka Mikołaja Buczackiego Tworowskiego, wniosła Gwoździec w posagu do rodziny Potockich. Za czasów Jana Teodoryka Potockiego, podkomorzego halickiego i działacza różnowierczego w XVII w., czynny był w Gwoźdźcu zbór kalwiński. Później znowu drogą posagu przeszedł Gwoździec do książąt Puzynów, herbu Oginiec. W 1715 r. Michał Puzyna dla reaktywowania parafii rzymskokatolickiej osadził bernardynów przy wybudowanym dla nich drewnianym kościele, a po jego pożarze zbudowano kościół murowany, konsekrowany w 1775 r. Przy klasztorze istniała w latach 1784–1885 szkoła parafialna oraz infirmeria dla ludności. Około 1875 r. Puzynowie wybudowali nowy dwór w części Gwoźdźca zwanej Ostapkowcami. W Starym Gwoźdźcu był drugi dwór, postawiony również w XIX w., który od Puzynów przeszedł po kądzieli do Dzieduszyckich, następnie do Komorowskich i Horochów.
Zabytki. Kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP O.O. Bernardynów z XVIII w., jednonawowy, dwuwieżowy. W 1888 r. pożar zniszczył dachy i wystrój wnętrza oraz klasztor. Po odbudowie ponownie uszkodzony w czasie I wojny światowej (wieże kościelne i dach), szkody usunięto przed 1925 r. Bernardynów wygnano w 1945 r. Część nieruchomości kościelnych przewieziona została do Leżajska; archiwum i bibliotekę włączono do zbiorów prowincji w Krakowie.
Dwór z 1875 r. miał ok. 20 pomieszczeń, które były urządzone stylowymi, głównie empirowymi meblami. Mieściła się tam galeria portretów sięgająca XVII w. oraz kolekcje: numizmatów, porcelany, mundurów wojskowych z okresu napoleońskiego i powstania styczniowego oraz niewielki zbiór zegarów. Archiwum rodzinne zawierało dokumenty z czasów Władysława IV oraz papiery związane z działalnością gen. J. Dwernickiego, którego córka, Hortensja, była żoną Romana Puzyny.
Po zamku Buczackich do okresu międzywojennego przetrwały tylko wały ziemne. Była też w Gwoźdźcu synagoga drewniana, z w. XVIII, z freskami i zabytkowym świecznikiem.
Czasy dzisiejsze. Kościół pobernardyński zwrócono wiernym w 1992 r. i rekonsekrowano p.w. św. Antoniego. Dotychczasowy proboszcz parafii, ks. Józef Trela, został w listopadzie 1995 r. wydalony przez władze ukraińskie. W Gwoźdźcu żyje dziś ok. 20 Polaków.
Gwoździec jest miejscem urodzenia kardynała Jana Puzyny (1842–1911), biskupa krakowskiego w latach 1894–1911. W Gwoźdźcu zmarł i został pochowany Dominik Magnuszewski (1810–1845), dramaturg, prozaik, poeta, jeden z czołowych przedstawicieli ekspresjonizmu romantycznego w literaturze polskiej.