Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

MOŚCISKA

Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, 70 km na zachód od Lwowa i 28 km na wschód od Przemyśla. Przez miasto przepływa rzeka Sieczna, nazywana także Czarnym Potokiem. Stacja kolejowa na linii Kraków–Przemyśl–Lwów. Słynne były tutejsze sady, skąd owoce wożono do Lwowa, oraz jarmarki na konie ras szlachetnych (24.VI i 2.XI). Działała tu cegielnia, browar i młyny.
Historia. Mościska należały do dóbr koronnych jako starostwo niegrodowe. Władysław Jagiełło nadał im miejskie prawo magdeburskie w 1404 r. i ufundował parafię. Kazimierz Jagiellończyk w 1491 r. potwierdził poprzednie nadanie, zezwalając jednocześnie na targi cotygodniowe i doroczny jarmark. W 1498 r. Wołosi i Tatarzy napadli i splądrowali miasto; spalony też został wtedy ufundowany przez Jagiełłę kościół parafialny. W 1524 r. wojska tureckie założyły obóz pod Mościskami i dokonały w okolicy wielkich zniszczeń. Mimo obcych najazdów, do połowy wieku XVII mieszczanie mościccy żyli w dobrobycie, trudniąc się rzemiosłem i handlem. Miasto podupadło dopiero po napadzie Kozaków w 1648 r., którzy obrabowali i spalili nowy murowany kościół parafialny, wzniesiony w 1604 r. przez miejscowego proboszcza, Bartłomieja z Rohatyna. Był też w Mościskach kościół i klasztor o.o. dominikanów, ufundowany wg jednych w 1405 r. przez Władysława Jagiełłę, wg. innych nieco później przez Mikołaja Tarnowskiego, kasztelana halickiego. Dobrodziejem klasztoru był m.in. Feliks Szczęsny Herburt, który powiększył jego dotację w 1611 r. Ten sam dał ludności ruskiej w 1604 r. przywilej na wybudowanie cerkwi oraz grunt i dworek dla popa, wtedy powstała tu parafia greckokatolicka. Wielkim wydarzeniem w historii Mościsk był krótki pobyt Maryny Mniszchówny, której orszak zatrzymał się tu na nocleg 3 marca 1606 r., w drodze z Sambora do Moskwy.
W XVIII w. rozwinęło się w Mościskach rzemiosło tkackie; wyrabiano tu wysokiej jakości płótna, które sprzedawane były nawet za granicę. W następnym stuleciu tkaczy było już niewielu i produkowano tylko grube płótna. Miały Mościska szpital dla ubogich, założony w 1792 r. przez prebendarza, Sebastiana Kozorowicza. W 1860 r. powstał tu fundusz pożyczkowy dla wspierania podupadłych przemysłowców i rzemieślników.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Jana Chrzciciela, z r. 1604, rekonsekrowany po odbudowie w 1658 r. Kościół p.w. św. Katarzyny i budynek poklasztorny o.o. dominikanów (pocz. w. XV). Kościół ten został po tzw. kasacie józefińskiej zamieniony na magazyn, lecz wykupiony przez miasto w 1858 r., odremontowany, z dobudowaną wówczas wieżą zegarową i sygnaturką oraz wyposażony w ołtarze. W 1883 r. przejęty przez o.o. redemptorystów, a po 1948 r. ponownie zamieniony na magazyn, zaś budynek klasztorny na szpital.
Dawne akta wspominają jeszcze dwa kościoły: św. Ducha, który zamknięty za czasów Józefa II przeszedł na własność prywatną, oraz kościół NMP, fundowany przez pochodzącego z Mościsk kanonika krakowskiego, zamieniony po kasacie józefińskiej na cerkiew grekokatolicką. Cerkiew drewniana p.w. św. Jura, w. XVII.
Zachowały się resztki wałów miejskich, zachowane w części północnej i południowej miasta oraz fundamenty jednej z baszt. Pałac Cetnerów, zbudowany w miejscu dawnego zamku.
W połączonej z Mościskami sąsiedniej wsi Zakościele znajduje się kościół z r. 1598.
Czasy dzisiejsze. Kościół w Mościskach-Zakościelu czynny jest od 1989 r., a kościół św. Katarzyny odzyskany i rekonsekrowany w 1991 r. Proboszczem i dziekanem mościckim jest ks. kanonik Józef Legowicz, któremu pomaga o. Władysław Ziober, redemptorysta. Przy kościele powstał dziecięco-młodzieżowy chór „Mościskie Słowiki”. W Mościskach istnieje Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej, liczący ok. 625 członków, oraz działa polska szkoła podstawowa „rosnąca”, która w r. 1994 otrzymała odrębny budynek (stary, wymagający osuszenia i modernizacji). Miejscowi Polacy opiekują się starym cmentarzem; własnymi środkami i pracą odnowili mogiły żołnierzy polskich poległych w 1918 i 1939 r.
Z Mościsk pochodził o. Melchior z Mościsk (ok. 1511–1591), prowincjał dominikanów, spowiednik króla Zygmunta Augusta i kaznodzieja sejmowy, zmarły w Krakowie i tam pochowany w krużgankach klasztoru o.o. dominikanów.