Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

PODHAJCE

Miasto powiatowe, w wojew. tarnopolskim, nad rzeką Koropiec (dopływem Dniestru), 195 m n.p.m., odznaczające się specyficznym zimnym mikroklimatem (stąd znane było powiedzenie „zimne Podhajce”). W okresie międzywojennym liczyło ok. 6000 mieszkańców. Stacja kolejowa krańcowa, na linii Lwów – Brzeżany – Podhajce, dwa kilometry od miasta. Była tu cegielnia, garbarnia, fabryka wódek i likierów; kwitł handel bydłem.
Historia.  Parafia rzymskokatolicka z kościołem p.w. św. Trójcy, ufundowana przed 1438 r. przez Michała Buczackiego herbu Abdank, wojewodę podolskiego, który objął Podhajce jako wiano żony Elżbiety z Knihinic i Podhajec. Syn Michała, Jakub odnowił w 1463 r. fundację po zniszczeniu kościoła przez Tatarów i uposażył parafię. Kolejny dziedzic, Jakub Buczacki, biskup chełmski, wyjednał u króla Zygmunta I w 1519 r. przywilej na jarmark roczny. Wkrótce potem Podhajce przeszły na własność Wolskich. W 1539 r. król zezwolił na przeniesienie Podhajec z prawa polskiego i ruskiego na prawo niemieckie. Pod koniec w. XVI odkupił miasto Stanisław Golski, wojewoda ruski. Za jego czasów stały się Podhajce jedną z napotężniejsych fortec kresowych. Stefan Potocki spowinowacony z Golskim, zdeponował w Podhajcach ogromnej wartości skarb, który wniosła mu w posagu Maria, córka hospodara mołdawskiego, Jeremiego Mohyły. Po śmierci Stanisława Golskiego stało się to powodem do ciągnącego się latami głośnego procesu, gdyż jego spadkobiercy odmawiali zwrotu depozytu, ale po ich śmierci Podhajce przeszły w ręce Potockich, którzy zaczęli pisać się „na Podhajcach”.
Od 1641 r. klucz podhajecki należał do Stanisława Rewery Potockiego hetmana wielkiego koronnego, wojewody krakowskiego. Podhajce były główną rezydencją i przedmiotem szczególnej troski. Spalone w 1655 r. przez wojska kozacko-rosyjskie, zostały rychło odbudowane. W 1663 r. zatrzymał się tu na kilka dni król Jan Kazimierz w drodze na wyprawę zadnieprzańską. Po śmierci Stanisława Rewery, miasto odziedziczyli dwaj z jego synów: Andrzej, kasztelan krakowski i hetman polny oraz Feliks Kazimierz, kasztelan krakowski i hetman wielki. W 1667 r. zasłynęły Podhajce bohaterską obroną Jana Sobieskiego, wówczas hetmana polnego, który z 8000 żołnierzy opierał się tu 4–17 października wielokrotnie liczebniejszym siłom Kozaków Doroszeńki oraz Tatarów, i doprowadził do podpisania pokoju. W 1675 r. oblegał Podhajce Ibrahim Pasza, a gdy się poddały, spustoszył miasto, uprowadzając mieszkańców i załogę. W 1698 r. Feliks Potocki bronił miasta przed atakującą je armią tatarską. Tatarzy odstąpili po bitwie, w której ponieśli duże straty, lecz przedtem spalili przedmieścia. W poł. w. XVIII dobra podhajeckie nabyli Bielscy, a od nich ok. 1782 r. Kasper Rogaliński, wojewoda inflancki. Przedmieścia Podhajec, Zahajce, Holendry i Siółko, stanowiły w w. XIX własność Marceliny Czartoryskiej.
Podhajce były jednym z większych i okazalszych miast wojew. ruskiego. Ludność ich była wielonarodowościowa, oprócz Polaków i Rusinów zamieszkiwali je Wołosi, Ormianie i Żydzi.
Zabytki.  Kościół parafialny w obecnym kształcie ufundowany przez Zofię Golską w 1634 r., na rzucie krzyża z kwadratową wieżą na froncie, którą obniżono w XVIII w. Odbudowany po pożarze w 1892 r. W krypcie pod kaplicą grobową pochowany jest Stanisław Rewera Potocki.
Cerkiew greckokatolicka z połowy XVII w., ufundowana przez Annę Mohylankę, drugą żonę Stanisława Rewery. Bóżnica, również fundowana przez A. Mohylankę w 1650 r., architektonicznie bardzo podobna do cerkwi, według tradycji budowana była z przeznaczeniem na kościół ormiański.
Zamek na przedmieściu Siółko, siedziba Rewery, został przerobiony w XIX w. na gorzelnię, następnie na browar; zachowały się fundamenty i część baszty.
W miejscu bitwy Jana Sobieskiego pod Podhajcami usypano mogiłę z kamiennym krzyżem. Pomnik A. Mickiewicza przed kościołem (zachowany, z usuniętym orłem). Stary cmentarz żydowski miał nagrobki od XV w.
Czasy obecne. Kościół dotychczas nie został oddany do kultu, mimo starań i dramatycznych wręcz apeli miejscowych Polaków. Był w nim skład beczek; doprowadzony do stanu ruiny (zerwana posadzka, zawalony dach, wypalone wskutek celowego podpalenia sklepienia, z którego w części zachowała się tylko konstrukcja żebrowa).
Do Podhajec dojeżdża ks. Mieczysław Jakóbczyk z Brzeżan.