Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ŻÓŁKIEW

Miasto powiatowe  w wojew. lwowskim, położone 29 km na płn. od Lwowa, nad rzeką Świnią, dopływem Raty, przy linii kolejowej Lwów – Rawa Ruska. W okresie międzywojennym liczyła ok. 8000 mieszkańców. Była tu huta szkła, cegielnia, tartaki, fabryka dachówek.
Historia.  Pierwotnie wieś o nazwie Winniki, wzmiankowana po raz pierwszy w 1398 r. W I poł. w. XVI była własnością Andrzeja Wysockiego, wojskiego bełskiego, który w 1556 r. zapisał ją swemu krewnemu, Stanisławowi Żółkiewskiemu, wojewodzie bełskiemu. Syn Stanisława również Stanisław, ówcześnie hetman polny (później hetman koronny), żonaty z Reginą z Herburtów, założył w 1597 r. na tym miejscu miasto na planie nieregularnego siedmioboku, nazwane Żółkwią na pamiątkę gniazda rodziny leżącego na Lubelszczyźnie, i rozpoczął budowę zamku. W 1603 r. król Zygmunt III nadał mu prawo magdeburskie. Na krótko przed swą śmiercią pod Cecorą (1620), Stanisław Żółkiewski ufundował kościół parafialny, a formalnie parafia rzymskokatolicka w Żółkwi została erygowana w 1623 r. Prace nad budową kościoła i fortyfikacji miejskich prowadziła po śmierci hetmana wdowa i syn Jan.
Po wygaśnięciu Żółkiewskich Żółkiew przeszła na Daniłowiczów, następnie na Sobieskich. Była to jedna z ulubionych rezydencji Jana Sobieskiego, a po jego wyborze na króla (1674) przeżywała okres świetności, stanowiąc tło dla różnych uroczystości oficjalnych i dworskich. Po śmierci Jana III odziedziczyli ją jego synowie, Konstanty i Jakub, a później córka Jakuba, Maria Karolina księżna de Bouillon († 1740), która sprzedała Żółkiew Radziwiłłom. Michał Radziwiłł „Rybeńko” (wnuk Katarzyny Sobieskiej, siostry Jana III) był ostatnim właścicielem Żółkwi, który dbał o zamek oraz o miasto, wzbogacając je nowymi fundacjami. Za czasów jego następców zaczął się okres upadku Żółkwi, co doprowadziło do rozsprzedania dóbr w 1787 r.
Zabytki.  Kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca Męczennika, konsekrowany w 1623 r., w 1742 otrzymał tytuł kolegiaty. Budowę rozpoczął lwowski budowniczy, Paweł Murator zwany Szczęśliwym (zapewne autor projektu kościoła). Po jego śmierci budową kierował Ambroży Przychylny, również architekt lwowski. Założony na planie krzyża łacińskiego, z kopułą. Od zewnątrz zwraca uwagę płaskorzeźbiony fryz z postaciami konnych rycerzy.
Do najcenniejszych zabytków z bogatego wyposażenia wnętrza należały nagrobki rodzinne. Dwa z nich (z fundacji Zofii Daniłowiczowej, córka hetmana, lata 1730) są to wykonane z czerwonego marmuru dwa podwójne nagrobki z postaciami hetmana Stanisława Żółkiewskiego i Jego syna Jana, oraz Reginy Żółkiewskiej i Zofii Daniłowiczowej. Dwa pozostałe (fundował król Jan III w latach 1692–1693) są to nagrobki Jakuba Sobieskiego, ojca króla, i Stanisława Daniłowicza, królewskiego wuja, rzeźbione w czarnym marmurze.
Do najcenniejszych przedmiotów wyposażenia należały też wielkie obrazy batalistyczne, które przedstawiały sławne bitwy w. XVII: 1. „Bitwa pod Kłuszynem” (1610), 2. „Bitwa pod Chocimiem” (1673), 3. „Bitwa pod Wiedniem” (1683) i 4. „Bitwa pod Parkanami” (1683).
W 1946 r. Kolegiata została zamknięta i zamieniona na magazyn, zdewastowana, wyposażenie w znacznym stopniu zniszczone. Obrazy batalistyczne przejęła Lwowska Galeria Obrazów, a znajdują się w Olesku, podobnie jak inne obrazy, złotnictwo i szaty liturgiczne. Część ruchomości kościelnych została w 1946 r. przewieziona na stronę polską, obecnie większość ich znajduje się w kościele parafialnym w Bełżcu i klasztorze dominikanów w Krakowie. Od 1989 r. trwają w kolegiacie prace remontowe i konserwatorskie, finansowane m.in. przez Fundację Odnowy Zabytków w Warszawie. Sarkofagi Żółkiewskich poddane zostały w 1993 r. konserwacji dzięki funduszom ofiarowanym przez Radę Miasta Krakowa. Do tej pory wykonane zostało podstawowe zabezpieczenie budowli, odnowiono kryptę grobową, ołtarz główny i pomniki nagrobne.
Kościół p.w. Wniebowzięcia NMP i klasztor O.O. Dominikanów, fundacji Teofili z Daniłowiczów Sobieskiej został wybudowany w latach 1653–1655. Założony na rzucie krzyża łacińskiego. We wnętrzu nagrobki Teofili Sobieskiej, matki króla i jego brata, Marka, fundowane przez Jana III. Nagrobki z czarnego marmuru, z postaciami alegorycznymi przy urnie, były pierwotnie wykonane z białego alabastru przez Andrzeja Schlütera 1692 r.; lecz po pożarze z r. 1739 zrekonstruowane ze stiuku.
W 1946 r. kościół zamieniono na magazyn, w 1991 r. przekazany parafii prawosławnej, a w 1994 r. parafii grekokatolickiej. Pomimo zniszczenia (zawilgocone ściany i sklepienia kościoła) architektura niemal w całości zachowana, lecz nagrobki silnie zniszczone. Przewiezione na stronę polską zabytki ruchome znajdują się w klasztorach dominikanów: w Krakowie (m.in. portrety Sobieskich z XVII w.), w Lublinie (wielkiej wartości artystycznej drewniany krucyfiks, 1754–1761, dzieło Jana Jerzego Pinsla), w Warszawie przy ul. Freta i na Służewie (cudowny obraz M.B. Różańcowej z XVII w.).
Klasztor O.O. Dominikanów, złożony z trzech prostokątnych skrzydeł, był częściowo zajęty przez administrację austriacką na szkołę, a w 1946 r. przeznaczony na urzędy.
Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa i dom zakonny ss. felicjanek, pierwotnie szpital p.w. św. Łazarza, fundacji Zofii Daniłowiczowej z 1627 r., zlikwidowany w wyniku reformy józefińskiej. W 1873 r. budynek szpitala i kościół przekazane sprowadzonym z Krakowa ss. felicjankom. Od 1946 r. w kościele był magazyn. W 1991 r. oddany Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej.
Dawny kościół p.w. św. Adnrzeja i b. klasztor pp. dominikanek (na tym miejscu stał drewniany kościół p.w. św. Trójcy w 1548 r.) parafialny dla wsi Winniki. W 1682 r. Jan III osadził tu dominikanki i ufundował im drewniany klasztor. Na pocz. w. XVIII postawiono klasztor murowany. Kościół zamknięty za czasów Józefa II, klasztror przeznaczony na koszary. Obecnie mieszczą się tu zakłady produkcyjne i urzędy.
Cerkiew drewniana p.w. św. Trójcy z 1720 r. Cerkiew p.w. Narodzenia Chrystusa Pana ufundowana w 1612 r. przez Stanisława Żółkiewskiego. Jan III sprowadził tu bazylianów i oddał im parafię grekokatolicką.
Synagoga, ok. 1687 r., w stylu późnego renesansu, z attyką. Budynek przetrwał do dziś.
Zamek z kamienia i cegły, na planie kwadratu o bokach dł. 100 m, z dziedzińcem pośrodku, złączony z fortyfikacjami miejskimi, wybudowany w XVI/XVII w. przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, rozbudowany i częściowo przebudowany przez Sobieskich. Bogate wyposażenie zamku uległo całkowitemu rozproszeniu. W w. XIX w zamku mieściły się urzędy austriackie, później gimnazjum. Spalony podczas I wojny światowej, odbudowany w okresie międzywojennym, dziś w stanie daleko posuniętego zniszczenia. Z fortyfikacji miejskich zachowany kawałek murów z basztami po północnej stronie miasta.
Rynek z ratuszem z XVII w. (gruntownie przekształconym w XIX w.) oraz z podcieniowymi kamienicami częściowo zburzonymi w czasie II wojny, obecnie odbudowywanymi. Na jednej z nich płaskorzeźba lwa złotego: miała tu być za czasów Jana III siedziba poselstwa weneckiego.
Czasy obecne. Proboszczem żółkiewskim jest ks. Bazyli Pawełko. W Żółkwi istnieje niezbyt liczny Oddział Tow. Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
W 1953 r. nazwa miasta zmieniona została na Nesterow a w 1993 r. przywrócono nazwę historyczną.