Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

GRZYMAŁÓW

Położenie. Miasteczko w pow. skałackim, wojew. tarnopolskim położone nad rzeką Gniłą (dopływem Zbrucza). Końcowa stacja lokalnej linii kolejowej z Tarnopola (48 km) po południowej stronie pasma Miodoborów. leży na granicy stref klimatycznych: zimnej płn.-zach. Podola i ciepłej płd.-wsch. Podola. Z uwagi na rolniczy charakter okolicy odbywał się tu handel artykułami rolnymi.
Historia. Pod koniec XVI w. był własnością Ludzickich herbu Grzymała, którzy postawili na wzniesieniu nad stawem utworzonym przez Gniłą, zamek obronny na rzucie prostokąta z basztami w narożach, otoczony fosą i wałami ziemnymi. Zamek był kilkakrotnie oblegany i zdobywany (w 1648 r. podczas wojen kozackich i w 1675 r. w czasie wyprawy Ibrahima Paszy). Po szkodach wojennych odrestaurował zamek w 1. poł w. XVIII Adam Mikołaj Sieniawski, do którego Grzymałów należał conajmniej od 1715 r. Przeniósł także do Grzymałowa parafię rzym.-kat. z Hlibowa, erygowaną tam przez Ludzickich w 1609 r. Jako dobra posagowe klucz grzymałowski przeszedł w ręce Czartoryskich, a potem Lubomirskich. Ważną dla historii Grzymałowa postacią była wnuczka Adama Mikołaja Sieniawskiego, Elżbieta z Czartoryskich Lubomirska, fundatorka kościoła parafialnego (1754) i cerkwi grekokatolickiej (1806). W latach 1809–1813 znalazł się Grzymałów przejściowo pod zaborem rosyjskim. Po śmierci Elżbiety Lubomirskiej (1817) dobra dostały się Konstancji z Lubomirskich Rzewuskiej, żonie Seweryna, a matce Wacława Rzewuskiego „Emira”. Tryb życia Rzewuskiej doprowadził do wystawienia Grzymałowa na licytację za długi w 1823 r. Nabył go bankier Leopold Elkan de Elkansberg, a w 1813 r. odkupił od niego majątek Antym Nikorowicz, który przerobił na dwupiętrowy pałac północne skrzydło spalonego w 1803 r. zamku, rozbierając trzy pozostałe zrujnowane skrzydła. Córka Nikorowicza, Julia, wniosła Grzymałów w posagu Leonardowi Pinińskiemu, który zasłynął jako wzorowy, postępowy gospodarz (np. założył tu pierwszy w całej Galicji wschodniej młyn parowy). Po Leonardzie Pinińskim majątek objęli jego synowie, Stanisław i Leon, późniejszy namiestnik Galicji. W 1920 r. nastąpił podział, przy którym zasadnicza część majątku z zamkiem przypadła córce Stanisława Julii Wolańskiej. Jej syn, ostatni właściciel Grzymałowa, Władysław Wolański jun., aresztowany przez okupantów sowieckich w 1939 r., zmarł prawdopodobnie w więzieniu kijowskim. W tym czasie pałac został zdewastowany, ogołocony z wyposażenia (stylowe meble, kobierce wschodnie, gobeliny holenderskie, makaty buczackie, portrety rodzinne i cenne archiwum z dokumentami od XVI w.). W 1944 r., podczas wycofywania się Niemców, w pałac trafiła bomba. Po wojnie zburzono go, a 20-morgowy park pałacowy zamieniono na ogród publiczny.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Trójcy (1754 r.), barokowy, jednonawowy, kaplica na cmentarzu postawiona w 1818 r. Stara drewniana cerkiew grekokatolicka.
W Grzymałowie urodził się Leon Jan Piniński (1857–1938), prawnik, rektor Uniwersytetu Lwowskiego (1928–1929), namiestnik Galicji (1898–1903), historyk sztuki, kolekcjoner.