Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KAMIONKA STRUMIŁOWA

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, położone u ujścia rzeki Kamionki do Bugu, ok. 50 km na płn.-wsch. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Radziechów i dalej na Wołyń. W okresie międzywojennym liczba ludności wynosiła ok. 6500. Przed II wojną światową pracowały tu cegielnie, browary i garbarnie.
Historia. Nazwa Kamionki znana już w pocz. XV w., pochodzi od okolicznych ogromnych głazów narzutowych, przydomek zaś od nazwiska Jerzego Strumiłły, podkomorzego lwowskiego. Jego staraniem, należąca do królewszczyzn wieś otrzymała prawa miejskie, potwierdzone w 1509 r. przez króla Zygmunta I. Strumiłło wybudował w Kamionce zamek z kaplicą (1471), erygował parafię rzymskokatolicką i ufundował kościół parafialny p.w. św. Ducha, wzniesiony za bramą miejską na przedmieściu Gliniańskim. Kolejni królowie obdarzali Kamionkę przywilejami: Zygmunt I w 1533 r. nałożył opłatę na wywóz win i przeznaczył ją na utrzymanie murów miejskich, Stefan Batory ustanowił w 1578 r. skład soli drohobyckiej, Zygmunt III nadał przywileje tamtejszym cechom. W XVI w. i I poł. XVII w. w Kamionce żyło wielu rzemieślników zrzeszonych w cechach: mieczników, kowali, ślusarzy, bednarzy, kuśnierzy, szewców, tkaczy, pasamoników. Dzięki tak rozwiniętemu rzemiosłu była Kamionka miastem zasobnym. Źródło utrzymania dla znacznej części mieszkańców stanowiło też rybołówstwo w Bugu i okolicznych stawach, na co dostali specjalny przywilej w 1642 r.
Starostami kamioneckimi były znane z historii Polski osobistości. W 1513 r. otrzymał je Piotr Zborowski, wojewoda krakowski, w 1559 r. Spytek Jordan z Melsztyna, kasztelan krakowski, w 1608 r. ks. Michał Wiśniowiecki, a w 1615 r. Stanisław Żółkiewski. Podczas wojen szwedzkich miasto uległo zniszczeniu (z 500 domów pozostało zaledwie 90). Zamek wraz z kaplicą i kościół parafialny spalili Tatarzy w 1627 r. Król Władysław IV dał w 1633 r. przywilej na zbudowanie nowego kościoła w środku miasta, na przyrynku. Przez cały następny wiek Kamionka nie zdołała podnieść się z upadku. W 1787 r. starostwo wraz z przyległościami zostało oddane, w wyniku umowy z cesarzem Józefem II, na własność Ignacemu Cetnerowi jako ekwiwalent za Nadwórną, przejętą przez państwo. W XIX w. Kamionka należała do Mierów, z których ostatni zmarł w 1885 r. Do końca ubiegłego stulecia prawie cała zabudowa miejska była drewniana.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Anny stanął w latach 1910–1913 na miejscu poprzednich kościołów (dwóch drewnianych z lat 1634–1723 i 1729–1822 oraz murowanego z lat 1836–1840, rozebranego na początku stulecia z powodu wad budowlanych). Zbudowany w stylu neogotyckim, według projektu Teodora Talowskiego. Na fasadzie umieszczono monumentalną rzeźbę Chrystusa, dzieło lwowskiego rzeźbiarza, Ryszarda Plichala, ukończone przez Franciszka Jaskowskiego. Kościół wyposażony był w witraże z pracowni Żeleńskich w Krakowie. Ołtarz i ambona rzeźbione przez Jana Wojtowicza z Przemyśla w l. 1928–30.
Cerkiew greckokatolicka p.w. NP Marii z 1667 r., jeden z najpiękniejszych zabytków budownictwa drewnianego na Podolu. Bożnica z 1627 r. drewniana, na rzucie prostokąta, z przedsionkiem z galerią i gankiem wspartym na słupach, kryta dachem mansardowym. Na ścianach wnętrza malowidła z tekstami modlitw i sentencjami w bogatych obramieniach ornamentalnych. Wystrój snycerski o cechach baroku. Przy bóżnicy był skarbiec, w którym przechowywano złotnicze przedmioty liturgiczne oraz tkaniny (zasłony na Torę).
Wykopany na terenie Kamionki w XIX w. skarb z okresu późnego brązu świadczy o przedhistorycznych kontaktach tych ziem z południem (Węgry).
Czasy obecne. Kościół został zamknięty w 1947 r. i zdewastowany (spalona wieża, rozebrany dach, wybite witraże i szyby okien, wnętrze ogołocone z całego wystroju z wyjątkiem ołtarza głównego i ambony). Przywrócony do kultu w 1989 r. Proboszczem kamioneckim od 1990 r. jest ks. Władysław Derunow. W r. 1996 staraniem ks. Derunowa, do kościoła przeniesiono i uroczyście w nim intronizowano dn. 14. września (święto Podwyższenia Krzyża św.), starą kopię cudownego obrazu Pana Jezusa Milatyńskiego, pochodzącą z katedry lwowskiej, która przez ostatnie 3 lata odbierała kult w kaplicy cmentarnej w pobliskim Streptowie (oryginał obrazu znajduje się od II wojny w Krakowie).
W Kamionce żyje ok. 100 rodzin polskich.
Z Kamionki pochodził Stefan Grabiński (pseud. Stefan Żalny, 1887–1930), literat, doskonały nowelista, znany szczególnie jako autor nowel fantastycznych.
M.T.