Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TOKI

Położenie. Wieś w powiecie zbaraskim, wojew. tarnopolskim, leżąca na prawym brzegu Zbrucza, w odległości 34 km na wschód od Zbaraża. Liczyła ponad 2000 mieszkańców.
Historia. Do czasu I rozbioru Polski było to przedmieście położonego po obu brzegach Zbrucza, miasteczka Ożohowce (Ożygowce, Orzechowce), którego historia sięga XV w. W 2. poł. XVI w. nabyli je Zbarascy. Pod koniec stulecia książę Janusz Zbaraski zbudował zamek na planie trójkąta z trzema basztami na rogach. Otoczony moczarami Zbrucza, wybudowany na cyplu wyspy połączonej z lądem groblą i mostem zwodzonym, zamek służył nie tylko dla obrony, ale także jako magazyn zaprowiantowania wojsk książęcych podczas wypraw wojennych. W 1631 r. Ożohowce przeszły na własność książąt Wiśniowieckich i pozostawały w ich posiadaniu aż do wygaśnięcia rodu (poł. XVIII w.). W ciągu tego czasu zamek oparł się niejednemu najazdowi, a zdobyty był dwukrotnie: w 1648 r. przez Kozaków i w 1675 r. przez Tatarów. W 1649 r. baszta zamkowego mostu zwodzonego przekształcona zastała na kościół parafialny. Po śmierci ostatniego z Wiśniowieckich Ożohowce przechodziły drogą spadku na Ogińskich, potem Wielhorskich. W 1766 r., cały klucz ożohowiecki sprzedany został Ignacemu Cetnerowi, potem odkupił go Jan Antoni Czarnecki. Pod koniec jego życia I rozbiór Polski (1772) odciął od Ożohowiec przedmieście Toki, które znalazły się w granicach zaboru austriackiego, uznane za odrębną gminę. Po Czarneckich Toki odziedziczyli Matkowscy, następnie były własnością Włodzimierza Dzieduszyckiego, przyrodnika, założyciela Muzeum Dziedzuszyckich we Lwowie. W 1900 r. Toki były własnością Dornbachów.
W Tokach urodził się kardynał Władysław Rubin (1917–1991), później delegat Prymasa Polski d/s emigracji, sekretarz generalny Synodu Biskupów i prefekt rzymskiej Kongregacji Kościołów Wschodnich.
Zabytki. Kościół parafialny z 2. poł. XIX w., zbudowany z materiału pochodzącego z rozbiórki baszty wjazdowej (która od poł. XVII w. aż do tego czasu służyła jako kościół). Obecnie nie ma w Tokach czynnego kościoła rzymskokatolickiego.
Ruiny zamku z XVI/XVII w., rozebranego w XIX w. na materiał budowlany. Ocalałe części murów popadły w ruinę.
M.T.