Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ZŁOCZÓW

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, położone u podnóża Woroniaków na wys. 162 m n.p.m., przy linii kolejowej Lwów–Tarnopol. W okresie międzywojennym liczba mieszkańców przekroczyła 11 000. Pracowało tam wtedy kilka fabryk: wyrobów metalowych, papierniczych, cukierniczych, octu oraz młyny, tartaki i garbarnie. Od 1880 r. działała drukarnia Ozjasza a później Wilhelma Zukerkandla specjalizująca się w wydawaniu literatury dziecięcej i młodzieżowej (w tym popularnych „bryków”).
Historia. Pierwsze wiadomości o wsi Złoczów, należącej do dóbr królewskich pochodzą z 1. połowy XV w. W 1442 r. Władysław Warneńczyk zapisał na niej 200 grzywien Jerzemu Strumile z Dymoszyna, a rok później 100 grzywien Michałowi z Buczacza. W połowie stulecia Jakub z Sienna spłacił sumy zastawne i Sienińscy stali się panami dziedzicznymi wsi. Stanisław Sieniński w r. 1523 uzyskał u Zygmunta I miejskie prawo magdeburskie dla Złoczowa. Jako ostatni z tej linii rodu sprzedał w 1532 r. miasto wraz z wybudowanym na początku stulecia drewnianym zamkiem Jędrzejowi Górce, kasztelanowi poznańskiemu. Nowy właściciel, ze względu na zubożenie mieszkańców spowodowane częstymi napadami nieprzyjacielskimi, uwolnił Złoczów od wszelkich danin w 1537 r. Górkowie dbali o Złoczów, umocnili zamek i obwarowania miejskie oraz osiedlili w mieście Ormian, którzy ożywili je prowadząc handel i uprawiając sadownictwo. Dla Ormian ufundowali Górkowie kościół dziś już nieistniejący. Syn Jędrzeja, Stanisław Górka, otrzymał dla Złoczowa od Zygmunta Augusta przywilej na jarmark doroczny, a po śmierci Stanisława, dobra złoczowskie odziedziczyła jego siostra, Barbara Czarnkowska. Od Czarnkowskich w 1598 r. nabył je Marek Sobieski, potwierdził on wszystkie nadane poprzez poprzednich właścicieli przywileje i rozpoczął budowę kościoła parafialnego w 1604 r. Budowę ukończył syn, Jakub Sobieski i w 1624 r. erygował i uposażył parafię. W latach 1634–1636 wybudował nowy zamek w płd.-wsch. części miasta, na innym niż dawny miejscu, i ufundował klasztor reformatów.
Jan Sobieski odziedziczywszy po ojcu Złoczów zniszczony w czasie wojen kozackich, odbudował miasto. Lubił też bardzo swoją „złoczowską forteczkę”, gdzie zakładał obozy i skąd wyruszał na wyprawy wojenne. W 1672 r. zamek został po sześciodniowej zażartej obronie opanowany przez armię turecką Kapudana baszy. W 1675 r. Tatarzy dwukrotnie próbowali zdobyć zamek, lecz zdołał go obronić Stanisław Jabłonowski z małą garstką wojska. Już jako król wybudował Jan III na obrzeżu miasta kościół i klasztor bazylianów.
Syn Jana III, królewicz Jakub, ok. 1730 r. sprowadził do Złoczowa pijarów i postawił im kościół i kolegium. W latach 1765–1767 nauczał tam gramatyki ks. Onufry (Andrzej) Kopczyński, późniejszy autor podręcznika gramatyki polskiej, napisanego na polecenie Komisji Edukacji Narodowej. Po śmierci królewicza Jakuba, dobra złoczowske przeszły na jego córkę, Marię Karolinę de Bouillon, od której w 1740 r. odkupił je Michał Kazimirz Radziwiłł „Rybeńko”. Dobra te stały się przedmiotem ostrego zatargu o spuściznę po Sobieskich z Janem Tarłą, od którego królewicz Jakub pożyczył znaczną sumę na nich zahipotekowaną. Na pocz. 1744 r. doszło na tym tle do wojny domowej, zakończonej zdobyciem Złoczowa przez Radziwiłła. W 1772 r. dobra złoczowskie otrzymał Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku” w stanie takiego zadłużenia, że w 1789 r. utracił je na mocy wyroku sądowego. Dostały się wtedy Elżbiecie Sapieżynie. Po zajęciu Złoczowa przez wojska austriackie w 1772 r. przestało obowiązywać prawo magdeburskie. Zniesione zostały klasztory reformatów i pijarów, zamknięte kolegium, a kościoły klasztorne zamienione na magazyny. Miasto zaczęło podupadać, a wielki pożar w 1798 r. dokonał reszty. W 1801 r. Złoczów, oddzielony od poradziwiłłowskiej masy spadkowej, nabył Łukasz Komarnicki herbu Sas, radca apelacyjny ze Lwowa. W rękach Komarnickich miasto pozostało do 1868 r.
Ze Złoczowa pochodził Józef Demetrykiewicz (1869–1940), prehistoryk zajmujący się głównie archeologią pradziejową Małopolski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz kusztosz i dyrektor Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
W Złoczowie urodził się także ks. biskup Wacław Świerzawski, profesor teologii liturgii i rektor Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, od 1992 r. biskup ordynariusz sandomierski.
Zabytki. Dawny kościół parafialny o renesansowych cechach stylowych, zbudowany w latach 1604–1620, w 1838 r. zamieniono na cerkiew greckokatolicką. W podziemiach znajdują się groby macochy i sióstr króla Jana III. Kościół popijarski, barokowy, z fasadą dwuwieżową (jedna wieża niedokończona) i gmach kolegium, zbudowane w 1731 r. Gdy dawny kościół parafialny oddany został na cerkiew, przeniesiono tu parafię rzymskokatolicką i w 1839 r. rekonsekrowano świątynię p.w. Wniebowzięcia NP Marii. W dzwonnicy umieszczono wówczas dzwon odlany w 1693 r., ufundowany przez Jana III dla kościoła parafialnego.
Cerkiew p.w. św. Mikołaja z końca XVI w., gruntownie odrestaurowana w 1765 r. Cerkiew murowana z poł. XIX w., stojąca na miejscu starej cerkwi drewnianej. Bożnica, jedna ze skromniejszych na terenie Podola. Nagrobki z XVII–XVIII w. na starym cmentarzu.
Zamek wybudowany w latach 1634–1636, przez nieznanego architekta, zgodnie z wymogami ówczesnej sztuki fortyfikacyjnej. Założony na planie czworoboku otoczonego wysokimi wałami, z pięciobocznymi bastionami na narożach. Brama wjazdowa w piętrowym budynku wbudowanym w kurtynę północną. Na kwadratowym dziedzińcu o boku 110 x 110 m, po zachodniej stronie piętrowy pałac mieszkalny w stylu renesansu włoskiego. Przy boku płd. piętrowy pawilon–rotunda z dwoma parterowymi przybudówkami; „pałac chiński”, postawiony przez królewicza Jakuba. W 1834 r. zamek wydzierżawiony został na koszary wojskowe. W 1872 r. nabył go rząd austriacki i przeznaczył na więzienie, którym pozostawał do niedawna. Po 1980 r. przekazany został Lwowskiej Galerii Obrazów i rozpoczęto w nim prace konserwatorskie.
Czasy obecne. Popijarski kościół parafialny czynny był bez przerwy. Długoletnim proboszczem był w nim ks. Jan Cieński, potajemnie konsekrowany na biskupa, co ujawnione zostało dopiero po śmierci ks. Cieńskiego († 1991). Obecnym proboszczem jest ks. Jan Buras, wspomagany przez o. Kamila Dziedzica, bernardyna, i siostry zakonne. W Złoczowie działa Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej, zrzeszający ok. 100 osób. Od 1994 r. w szkole nr 1 są klasy polskie.
M.T.