Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ŻYDACZÓW

Miasto powiatowe w wojew. stanisławowskim, położone na wys. 252 m n.p.m. przy ujściu rzeki Stryj do Dniestru, przy bocznej linii kolejowej Chodorów – Stryj. W okresie międzywojennym liczył ok. 4000 mieszkańców.
Historia. Od czasów Kazimierza Wielkiego był starostwem grodowym z zamkiem obwarowanym wałami ziemnymi i palisadą. Parafia w Żydaczowie była jedną z najstarszych rzymskokatolickich na obszarze Grodów Czerwieńskich, wg tradycji erygowana w 1301 r. Po śmierci Kazimierza Wielkiego zamek został obsadzony przez króla Ludwika załogą węgierską, wypartą w 1380 r. Władysław Jagiełło w 1393 r. nadał Żydaczowowi prawo niemieckie, a w 1403 oddał go wraz z innymi grodami swemu bratu Świdrygielle. W XV w. starostami żydaczowskimi byli kasztelani krakowscy Jan z Czyżowa i Jan z Pilczy. Kolejnymi posesorami starostwa byli Feliks z Paniowa i jego sukcesorzy (do 1555 r.), potem m.in. Mikołaj Ligęza a od 1603 r. Jerzy Żołczyński, Adam Dzierżak, Franciszek i Jerzy Dzieduszyccy. Przez pewien czas starostą żydaczowskim był Jan Sobieski a z końcem XVIII w. Michał Rzewuski, wojewoda podolski i jego syn Kazimierz. Po zagarnięciu dóbr narodowych przez rząd austriacki w 1772 r. starostwo żydaczowskie zostało sprzedane Konstantemu Dobrzańskiemu, który odstąpił je Stanisławowi Skarbkowi. W w. XVII w Żydaczowie istniał dom ubogich i fundusz ubogich. W 1676 r. uchwałą sejmową powiat żydaczowski otrzymał za zasługi szlachty powiatu w walkach z Turkami, Tatarami i Kozakami, herb: 3 lwy złote na błękitnym polu.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. NMP, z późnogotyckim prezbiterium i nawą z lat 1612–1622. We wnętrzu znajdowały się: krucyfiks drewniany późnorenesansowy, chrzcielnica kamienna z dekoracją renesansową i herbami Herbut i Korab (z ok. 1570–1580 r.), potrójny nagrobek z białego marmuru dzieci Stanisława Daniłowicza i Katarzyny z Tarłów, z tego samego czasu (być może dzieło Jakuba Trwałego), epitafia i tablice pamiątkowe oraz dwoje rzeźbionych odrzwi kamiennych w prezbiterium (ok. 1600 r.). Po II wojnie światowej kościół był systematycznie dewastowany, wyposażenie wnętrza rozgrabiane, chciano w nim założyć warzelnię piwa, a następnie muzeum  regionalne.
Cerkiew parafialna grekokat., pierwotnie drewniana, w nowszych czasach zastąpiona murowaną; była w niej średniowieczna ikona M. Boskiej. W 2 poł. XIX w. na cmentarzu znajdowały się jeszcze renesansowe nagrobki żydowskie.
Czasy dzisiejsze. Kościół parafialny, zwrócony wiernym w 1989 r., znajduje się w remoncie, prowadzonym obecnie przez kolejnego już proboszcza, ks. Tadeusza Krzyżaka. Plebania mieści się w dawnej organistówce. W Żydaczowie żyje dziś ok. 400 Polaków. Działa tu Oddział Towarzystwa Kultury Ziemi Lwowskiej, liczący ok. 100 członków. W miejscowej szkole naucza się fakultatywnie języka polskiego.
W Żydaczowie urodzili się: ks. Józef Teodorowicz (1864–1938), arcybiskup metropolita lwowski obrządku ormiańskiego, wielka postać polskiego Episkopatu, gorący patriota polski, oraz gen. Klemens Rudnicki (1897–1992), żołnierz Legionów, dowódca Pułku Ułanów Małopolskich w kampanii wrześniowej, więzień sowiecki, dowódca dywizji w kampanii włoskiej.