Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

POKUCIE

Położenie. Kraina stanowiąca najbardziej na południe wysuniętą rubież I i II Rzeczypospolitej, jest geograficznie częścią Przedgórza Karpackiego. Ma kształt zbliżony do kwadratu, ułożonego przekątniowo do stron świata. Po stronie południowo-zachodniej opiera się o karpackie pasmo Czarnohory i Beskid Huculski, po przeciwnej, północno-wschodniej stronie ogranicza je Dniestr, płynący równolegle do gór (odległość od głównej grani średnio 90 km). Bok południowo-wschodni zamyka Czeremosz, zarazem granica z Bukowiną (po Zaleszczyki). Najmniej wyrazista jest strona płn.-zachodnia - przyjmuje się iż jest to rzeka Bystrzyca Sołotwińska (Złota Bystrzyca), nad którą leży Stanisławów.
Środek Pokucia przecina Prut, nad nim leży stolica tej krainy, Kołomyja. Inne, ważniejsze miejscowości Pokucia to przede wszystkim Kuty nad Czeremoszem, od których nazwa tej krainy. Dalej: Kosów, Nadwórna, Tyśmienica, Tłumacz, Obertyn, Horodenka, Gwoździec, Zabłotów, Śniatyn. Przez Pokucie przebiegają ważne szlaki komunikacyjne kolejowie i drogowe, w tym główny - od Lwowa i Stanisławowa, przez Kołomyję ku Czerniowcom i Rumunii. Szlaki lokalne wiodą wzdłuż Prutu do gór, a dalej przez przełęcz Tatarską (Jabłonicką) na Zakarpacie, do Siedmiogrodu i Węgier, inny do Kosowa i Kut, jeszcze inny do Zaleszczyk i na Podole.
Pokucie, dzięki swemu otwarciu na południowy wschód (zlewisko Morza Czarnego, przez Dniestr i Prut z Czeremoszem) ma ciepły, pełen słońca klimat. Glebę stanowią urodzajne czarnoziemy, stąd plony rolnictwa i sadownictwa były bardzo obfite.
 
Historia. W pierwszym tysiącleciu Pokucie podlegało wpływom Południa - dochodzili tu przez Transylwanię Rzymianie, potem znalazło się w orbicie wołosko-mołdawskiej, a wewczesnym średniowieczu weszło (raczej formalnie) w obręb Rusi Halickiej. W późnym średniowieczu znalazło się w sferze zainteresowania Polski i Węgier, wchodząc wreszcie w XIV wieku w skład państwa Piastów.
Wielokrotnie było jeszcze Pokucie terenem najazdów tatarskich i tureckich, kozackich i wołoskich. W r. 1485 na polach Kosaczowa pod Kołomyją hospodar mołdawski Stefan Wielki złożył hołd królowi Kazimierzowi Jagielończykowi, w 1531 hetman Jan Tarnowski odniósł pod Obertynem zwycięstwo nad wojskami hospodara Piotra Raresza. W 1914 r. przetoczyły się przez Pokucie walki II Brygady Legionów Polskich przeciwko armii rosyjskiej. Z wypadkami tymi związały się nazwiska gen. Karola Trzaski-Durskiego, płk. Józefa Halera, kpt. Bolesława Roji. Boje Legionów na Pokuciu weszły do złotej legendy Polski Odrodzonej.

Ludność. Naturalne walory tej ziemi powodowały napływ ludności ze wszystkich stron. Najpierw była to ludność rumuńska (wołosko-mołdawska), potem ruska - odpychana ze wschodu przez Tatarów, polska, węgierska. Chętnie osiedlali się na Pokuciu Ormianie (przychodząc tu z wybrzeży Morza Czarnego, głównie Krymu), tworząc w miasteczkach sferę kupiecką - aż do naszych czasów, a w XIX wieku, już jako Polacy - katolicy obrządku ormiańskiego - także warstwę ziemiańską, wykupując większość tutejszych majątków.
W miasteczkach przeważała  ludność polska (w tym spolszczeni Ormianie) i żydowska. Warstwę chłopską tworzyli na Pokuciu - zwłaszcza w jego części między Prutem a górami - Huculi. Było to plemię o mieszanym rumuńsko-rusko-polskim rodowodzie. Wyznawali niegdyś prawosławie (jak Rumuni i Rusini), potem obrządek grecko-katolicki, któremu w Polsce odpowiadał język ruski. Podobnie mieszany charakter miała ich kultura (w tym nazwiska), jednak charakter budownictwa, zdobnictwa, stroju ludowego i muzyki świadczy wyraźnie o rumuńskim rodowodzie. Charakterystyczną, dobrze znaną w całej Polsce ceramikę huculską, której ośrodkiem była Kołomyja, wytwarzali w dużej części garncarze Polacy.

Czasy dzisiejsze. Po II wojnie światowej Pokucie zostało zajęte przez ZSRR, od kilku lat znajduje się w Państwie Ukraińskim. Polacy, w tym Ormianie, zostali w większości wysiedleni, a ludność huculska poddana ukraińskiej uniformizacji. Na terenie Pokucia czynnych jest obecnie 10 wspólnot polskich, rzymsko-katolickich, posiadających własne kościoły. Tworzą one 5 parafii (szeroko pojętych), obsługiwanych przez 5 księży. Nie ma wspólnoty ormiańsko-katolickiej ani kościoła tego obrządku.
Warto zaznaczyć, że przed II wojną było na tym obszarze 28 kościołów parafialnych oraz 60 filialnych i kaplic rzymsko-katolickich, a także kilka kościołów i kilkanaście kaplic ormiańsko-katolickich.
Patrz także: „Kołomyja”, Cracovia-Leopolis 1/95