Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ŚWIRZ

Miasteczko w powieccie przemyślańskim (10 km na zach. od Przemyślan, woj. tarnopolskie), w dolinie rzeki Świrz, lewobrzeżnego dopływu Dniestru; 321-344 m n.p.m. Świrz liczył ok. 2000 mieszkańców, w tym Polacy (ok. 65%), Rusini (15%) i Żydzi (10%).
Gniazdo rodowe Świrskich herbu Szaława. Już w XV w. był tu zbudowany przez nich zamek obronny. W XVII w. przeszedł Świrz w ręce pochodzącej ze Śląska rodziny Cetnerów herbu Przerowa. Aleksander Cetner, kasztelan halicki i chorąży podolski, przebudował zamek, który w 1648 r. wytrzymał oblężenie kozackie, a w 1675 r. tureckie. Od pocz. XIX w. kilkakrotnie zmieniał właścicieli, a w r. 1907 wszedł w posiadanie hr. Roberta Lamezan-Salins, gen. kawalerii austriackiej, a po 1918 r. polskiej, potomka starej francuskiej rodziny, która podczas rewolucji wyemigrowała do Austrii. Odrestaurował zamek, urządził wnętrza zabytkowymi meblami i obrazami. Na początku I wojny światowej, zamek został splądrowany i spalony przez wkraczające wojska rosyjskie. Po wojnie R. Lamezan i jego żona Irena z Wolańskiich (1o v. Pinińska) przystąpili do odbudowy, którą po ich śmierci dokończyła ich córka, Irena, zamężna za majorem Tadeuszem Komorowskim, poźniejszym generałem Borem (oboje Komorowscy zmarli w Londynie w latach sześćdziesiątych).
Zamek ma kształt nieregularnego czworoboku z 5 basztami, i parterowymi zabudowaniami zgrupowanymi wokół dwóch dziedzińców: większego mieszkalnego i mniejszego gospodarczego. Do II wojny światowej zachowały się rzeźbione renesansowe obramienia okien i drzwi.
Kościół murowany p.w. Najświętszej Marii Panny, fundowany przez Świrskich, został wzniesiony w 1546 r. (parafia rzymsko-katolicka erygowana w 1484 r. przez braci, Andrzeja, miecznika lwowskiego i Marcina Świrskich), na rzucie krzyża łacińskiego, architektonicznie reprezentuje styl gotycki, z pięknym późnorenesansowym portalem w zakrystii i stiukami na sklepieniu. Obecnie bardzo zniszczony.
Długotrwałe starania ludności pochodzenia polskiego o zwrot kościoła nie przyniosły dotąd skutku, kościół został oddany greko-katolikom. Dojeżdża tu ks. Andrzej Baczyński z Bóbrki i odprawia msze św. przed zamkniętym kościołem.
Ze Świrza pochodzą: prof. Alicja Grześkowiak, prawnik i polityk, senator III Rzeczypospolitej oraz prof. Andrzej Żaki, archeolog.