Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

STANISŁAWÓW

Położenie i komunikacja. Stanisławów leży w obrębie Przedgórza Karpackiego, stanowią­cego przedpole wschodnich Karpat, na wyso­kości 256 m n,p.m„ nad rzeką Bystrzycą, pra­wym (południowym) dopływem Dniestru. Do grani łańcucha karpackiego stąd w linii prostej 60-70 km, do Dniestru 15- 20 km. Na połu­dniowy wschód od Stanisławowa rozciąga się Pokucie.
Stanisławów jest ważnym węzłem drogo­wym i kolejowym. Przebiega tędy główny szlak komunikacyjny ze Lwowa (i Polski centralnej) do Rumunii, zbiegają się ważne szlaki o zna­czeniu gospodarczym i turystycznym: z zacho­du, tzw. linia podkarpacka (która ma swój po­czątek w Bielsku Białej, dziś przecięta granicą), na południe - ku górom, i na wschód - w kie­runku Podola. Historia. Miasto zostało założone na prawie magdeburskim ok. roku 1656 przez hetmana Jędrzeja Potockiego (syna hetmana Stanisła­wa Rewery), z zamiarem uczynienia zeń twier­dzy obronnej na linii najazdów turecko-tatarsto-kozackich, i zarazem ważnego punktu na wielkim szlaku handlowym, wiodącym z base­nu Morza Czarnego do Polski i dalej na zachód i północ. Równocześnie chciał Potocki w tym grodzie widzieć siedzibę swego rodu i ognisko kultury. On i jego syn Józef (także hetman) zbu­dowali fortyikacje, okazałe budowle kościelne i świeckie, założyli kolegium jezuickie, a dla zintensyfikowania rozwoju gospodarczego (którego istotną podstawę stanowiły również urodzajne ziemie Pokuda i nieodległego Podo­la oraz karpackie lasy) sprowadzili Ormian; Chwalebny rozwój miasta został zahamowany od chwili zajęcia go przez Austrię w I rozbiorze Polski, ponowny jednak rozwój datuje się od czasu uzyskania przez Galicję autonomii.
Stanisławów był miastem cyrkularnym, później powiatowym, a w Polsce odrodzonej stał się stolicą województwa, liczącego 12 po­wiatów o dużym znaczeniu gospodarczym (rolnictwo, leśnictwo, górnictwo i przemysł na­ftowy oraz solny). W 1921 roku Stanisławów liczył ok. 51 tysięcy mieszkańców, w tyn>Pola-cy stanowili ok. 43%, Żydzi 39%, Rusini 17%. Do roku 1939 liczba mieszkańców miasta wzro­sła do prawie 80 tysięcy (obecnie liczy ponad 200 tys.).
W czasie II wojny światowej wiele rodzin polskich zostało deportowanych do ZSRR, a Niemcy rozstrzelali w pobliskim Czarnym Lesie ponad 200 osób spośród stanisła­wowskiej inteligencji (głównie nauczycieli). W latach 1945-46 większość Polaków - tak jak z terenu całych Ziem Wschodnich - zosta­ła zmuszona do opuszczenia swej „małej oj­czyzny” i dobytku.
Od końca XIX w. w Stanisławowie grał sta­ry teatr, działało kilkanaście szkół średnich i se­minariów, wychodziło kilka gazet. W latach mię­dzywojennych miasto było siedzibą 11. Karpac­kiej Dywizji Piechoty.
Zabytki. Główne zabytki Stanisławowa, to: kolegiata (1669, obecnie muzeum sztuki sakral­nej), kościół Jezuitów (1715, zamieniony na katedrę grecko-katolicką), kościół ormiańsko-katolicki (1762, teraz cerkiew), pałac Potockich (szpital wojskowy), nieco starych kamienic, re­sztki murów obronnych. Stanisławów posiada ponadto niezwykle wartościowe zespoły zabu­dowy z przełomu XIX/XX w., w tym okazały dworzec kolejowy, gmachy urzędów i szkół.
XIX-wieczny cmentarz, pełen zabytkowych grobowców i pomników, zniszczono zamienia­jąc na park.
Stanisławowianie. Z miastem tym było zwią­zanych szereg wybitnych postaci: poeta Oświe­cenia Franciszek Karpiński (1741-1825) i poeta powstaniec Mieczysław Romanowski (1834-1863), obaj urodzeni pod Stanisławo-wem, tu uczęszczali do szkół. W Stanisławowie urodzili się: historyk Ormianin Sadok Barącz (1814-1892), biskup krakowski kardynał Albin Dunajewski (1814-1894) oraz jego brat, profesor UJ i polityk Julian Dunajewski (1824-1907), pisarz Jan Lam (1838-1886), genera­łowie: Stanisław Sosabowski (1892-1969) i Bernard Mond (1877-1957), wybitni profe­sorowie: Julian Tokarski (mineralogia, Politech­nika Lwowska), Jerzy Kuryłowicz (języko­znawstwo, Uniwersytet Lwowski i Krakowski), Mieczysław Klimaszewski (geografia, UJ), Jadwiga Klimaszewska (etnografia, UJ), znani aktorzy: Barbara Ludwiżanka i Wojciech Brydziński, pisarz żydowski Horacy Safrin. Czasy dzisiejsze. Polacy w Stanisfawowie posiadają dziś tylko jeden czynny kościół rzym-sko-katolicki pod wezwaniem Chrystusa Króla (położony na peryferiach miasta). Pro­boszczem i zarazem dziekanem jest ks. Kazi­mierz Halimurka. W mieście istnieją obecnie dwa towarzystwa, skupiające Polaków: im. Karpińskiego i „Przyjaźń”. Działa szkoła polska (w trakcie rozwoju) oraz klasa z językiem polskim w szkole ukraińskiej. Na nowo zało­żonym w Stanisławowie uniwersytecie ukraiń­skim otwarto w 1993 roku kierunek polonis­tyczny.