Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW – ULICE I PLACE STAREGO MIASTA (ŚRÓDMIEŚCIA)

Nazwy oraz obiekty i ich przeznaczenie wg stanu z lat międzywojennych

Cz. 1 – w obrębie dawnych murów miejskich (alfabetycznie)

Arsenalska. Ulica łącząca kiedyś pl. Dominikański z ul. Podwale, dziś skwer z alejką pieszą i placyk bukinistów. Biegła wzdłuż kościoła Dominikanów i przed frontem Arsenału Królewskiego. Do połowy XVIII w. nazywała się ul. Krzywe Koło, do poł. XIX w. Dominikańska Wąska, później ul. Zbrojowni Wąska. Od 1871 r. nosiła nazwę Od Arsenału, założonego w r. 1648 przez króla Władysława IV.
Bernardyńska, łączy ulice Wałową i Sobieskiego, a powstała z pocz. XIX w. Do 1871 r. nazywała się ul. Bernardyńską Wyższą albo Bernardyńską Przecznicą.
Blacharska, biegnie od ul. Boimów do Ormiańskiej, przecina ul. Ruską i pl. Dominikański. Powstała przy założeniu miasta kazimierzowskiego w XIV w. Nosiła kolejno nazwy: Żydowska, Ruska Boczna, Dominikańska Boczna. Na rogu ulic B. i Ormiańskiej istniała gotycko-renesansowa synagoga Złotej Róży z pocz. XVI w.
Boimów – ulica ciągnąca się od ul. Rutowskiego do ul. Za Zbrojownią, istnieje od XIV w. Wielokrotnie zmieniała nazwy: Zarwanica, Serbańska lub Serwańska (zob. ul. Serbska); potem dzieliła się na trzy części: Kapitulna (bliżej Katedry) – Wekslarska – Żydowska (por. pl. Wekslarski), potem cała nazwana Wekslarską. Od 1888 r. nosi nazwę B. – od zasłużonej dla miasta rodziny patrycjuszowskiej, przybyłej do Lwowa z Węgier w XVII w.
Dominikańska, biegnie od Rynku do placu Dominikańskiego. Dawniej nazywała się ul. Bożego Ciała – od kościoła dominikańskiego pod tym wezwaniem.
Dominikański pl., leży przed frontem kościoła oo. Dominikanów (z drugiej strony ogranicza go ul. Blacharska). Kościół był pierwotnie drewniany (2. poł. XIV w.), po pożarze w 1408 r. odbudowany jako murowany gotycki; po kolejnych pożarach rozebrany i odbudowany jako barokowy. Obok kościoła barokowy klasztor, gdzie zachowały się fragmenty gotyckich krużganków.
św. Ducha pl., leży między ulicami Rutowskiego a Hetmańską (i Wałami Hetmańskimi), przy bocznej ścianie kościoła Jezuitów. Powstał dopiero z pocz. XIX w., po zniesieniu wcześniejszej zabudowy. Były to: kościółek św. Ducha z 1430 r. z cmentarzykiem oraz szpital św. Elżbiety, zburzony w 1784 r. Czwarty bok placu tworzy dawny odwach wojskowy, zbudowany w XIX w. przez zaborców austriackich, oraz elegancka niegdyś kawiarnia Wiedeńska.
Dzieduszyckich, krótka uliczka (bez ruchu kołowego) między ul. Rutowskiego a Hetmańską, wzdłuż bocznej (płd.) ściany Muzeum Przemysłowego (stał tu niegdyś Niski Zamek, potem plac Castrum). Nazwa ulicy pochodzi od rodziny twórcy pobliskiego muzeum Dzieduszyckich (zob. ul. Rutowskiego).
Grodzickich, wychodzi z płn. narożnika Rynku do pl. Strzeleckiego, przecinając ul. Ormiańską. Dawniej zwana Ormiańską Boczną lub Poprzeczną. Nazwa pochodzi od braci Grodzickich, generałów polskich i obrońców miasta w XVII w.
Halicka, biegnie z płd. narożnika Rynku do pl. Halickiego, gdzie niegdyś (do rozbiorów) stała jedna z dwóch bram miejskich – Halicka, otwierająca drogę ze Lwowa na południe. Ulica H. oraz biegnąca z Rynku w przeciwnym kierunku ul. Krakowska, tworzyły główną oś komunikacyjną średniowiecznego miasta, związaną z dwoma głównymi kierunkami dróg komunikacyjno-handlowych: na zachód (zob. ul. Krakowska) oraz na południe (Halicz, Bałkany, Krym). Na wylocie ul. Halickiej z Rynku wyróżnia się gotycka absyda Katedry łacińskiej oraz tylna ściana kaplicy Boimów.
Kamińskiego, krótka ulica między ulicami Krakowską i Rutowskiego, wcześniej zwana Małą Krakowską. Nowe miano, nadane w 1871 r., pochodzi od nazwiska Jana Nepomucena Kamińskiego, zasłużonego dyrektora teatru lwowskiego, aktora i pisarza (1777–1855).
Kapitulny pl. powstał dopiero z pocz. XIX w., gdy usunięto mury otaczające Katedrę łacińską i przykościelny cmentarzyk. Katedra – początkowo kościół parafialny, wzniesiony ok. r. 1350 (jeszcze przed przeniesieniem arcybiskupstwa z Halicza do Lwowa; wykończony z końcem XV w.), został usytuowany przy narożniku głównego placu miasta – Rynku (zob. Rynek). Nazwa placu pochodzi od kapituły katedralnej. Obecnie pl. K. otaczają ulice Halicka, Kilińskiego i Rutowskiego; jego czwarty bok zajmują domy kanonicze. Główna gotycka budowla Katedry (prezbiterium zorientowane ku wschodowi) otoczona jest wieńcem kaplic renesansowych i barokowych; osobno, między placem a ul. Halicką, stoi kaplica Ogrojcowa – Boimów, z pocz. XVII w.
Kilińskiego, łączy pl. Kapitulny z ul. Hetmańską. Do r. 1871 nosiła nazwę Wąskiej. Ulicą tą biegnie linia tramwajowa z głównego dworca kolejowego, przez Rynek – na Łyczaków; dawniej również na Wysoki Zamek.
Korniaktów, wytyczona na przełomie XIX/XX w. między ulicami Krakowską i Rutowskiego oraz pomiędzy cerkwią Przemienienia (dawnym kościołem Trynitarzy, zob. ul. Krakowska) a Narodnym Domem (dawnym klasztorem Trynitarzy, połączonym z kościołem, zob. ul. Rutowskiego). Nazwa ulicy pochodzi od greckiej rodziny kupieckiej Korniaktów, osiadłej we Lwowie.
Krakowska, biegnie z zach. narożnika Rynku do pl. Krakowskiego, gdzie stała niegdyś (do rozbiorów) brama Krakowska, otwierająca drogę ze Lwowa na zachód (Kraków, Śląsk, Niemcy; por. ul. Halicka). Do połowy XV w. ulica nazywała się Tatarska. Na ul. K. (po lewej, idąc od Rynku) stoi dawny kościół Trynitarzy z pocz. XVIII w., obecnie cerkiew Przemienienia. Kościół i klasztor Trynitarzy uległy po I rozbiorze tzw. kasacie józefińskiej (za ces. Józefa II); klasztor zamieniono na uniwersytet (przeniesiony tu z dawnego Kolegium Jezuickiego; zob. ul. Rutowskiego), a kościół na bibliotekę uniwersytecką i aulę. Po bombardowaniu w czasie Wiosny Ludów w 1848 r. obiekty spłonęły. Odnowiony kościół stał się cerkwią w 1902 r., a klasztor przebudowano na ukraiński Narodny Dom. Po prawej stronie ulicy jest wejście do Katedry ormiańskiej (zob. ul. Ormiańska).
Krawiecka, krótka uliczka łącząca ulice Sobieskiego i Wałową (blisko pl. Mariackiego) Do 1871 r. nazywała się Wałowa Boczna.
Łukasińskiego, krótka uliczka między ulicami Hetmańską a Rutowskiego, wzdłuż bocznej (płn.) ściany Muzeum Przemysłowego (przeciwnej niż ul. Dzieduszyckich). Nazwa pochodzi od Walerego Łukasińskiego, bohatera Powstania Listopadowego. Powstała ok. 1840 r. jako ul. Castrum, a w latach 1871–1885 Technicka.
Ormiańska, biegnie od ul. Rutowskiego i wznosi się w kierunku wschodnim, kończąc się ślepo przy klasztorze Dominikanów. Jej nazwa datuje się od założenia miasta kazimierzowskiego (XIV w.), ponieważ od początku była przeznaczona dla napływającej do Lwowa społeczności ormiańskiej (por. z ul. Ruską). Jej górna część nosiła do końca XVIII w. nazwę Piekarskiej, potem Akademickiej, dopiero w 1871 r. ujednolicono nazwę O. Głównym obiektem jest tu kościół obrz. ormiańskiego, zbudowany w stylu kościołów w Armenii, podniesiony później do rangi katedry, rozbudowanej w XIX w. Obok pałac arcybiskupi z XVII w. Katedra i pałac oraz inne obiekty gminy ormiańskiej dostępne są z zaułka, zw. Ormiańskim, łączącego ul. O. (popod wieżą-dzwonnicą) z ul. Skarbkowską (przez sklepiony pasaż). Między Katedrą a ul. O. dziedzińczyk i podcień, wyłożony płytami nagrobnymi Ormian. Inne obiekty na tej ulicy: kamienica z fasadą rokokową (nr 13); kamienica z fasadą w stylu empire, ozdobiona płaskorzeźbami o tematyce symbolicznej (nr 23); inne kamienice o zabytkowym wystroju fasad.
Ruska, łączy Rynek z ul. Podwale, dochodząc do tzw. Wałów Gubernatorskich (zob. ul. Podwale). Biegnie nią linia tramwajowa z głównego dworca kolejowego, przez Rynek – na Łyczaków (zob. ul. Kilińskiego). Nazwa tej ulicy datuje się od założenia miasta kazimierzowskiego (XIV w.), ponieważ ta część była od początku przeznaczona dla mniejszości ruskiej i innych prawosławnych. W związku z tym przy tej ulicy wzniesiono w XVI–XVII w. cerkiew zw. Wołoską, fundowaną przez prawosławnych hospodarów wołoskich, zaś obok Instytut Stauropigii. W narożniku Rynku i ul. R. stoi dawny pałac Lubomirskich, powstały z połączenia w XVIII w. kilku starszych kamienic. Obecnie jest tam muzealny skład mebli antycznych.
Rutowskiego, biegnie od pl. Mariackiego do pl. Krakowskiego, przecinając całe Stare Miasto, równolegle do Wałów Hetmańskich i ciągu ulic Krakowska–Rynek–Halicka. Do r. 1780 w części nosiła nazwę Franciszkańskiej (od istniejącego wtedy kościoła), w części Grodzkiej, potem – przez całe stulecie, zgodnie z rzeczywistością – była ul. Długą. W 1871 r. nadano jej nazwę Teatralnej, od stojącego przy niej gmachu Teatru Skarbkowskiego. Wreszcie, w latach 1920, przemianowano na Rutowskiego, dla uczczenia bohaterskiego prezydenta miasta. Wzdłuż omawianej ulicy wyróżniają się – idąc od pl. Mariackiego: fronton Katedry łacińskiej z wejściem głównym; poza ul. Kilińskiego: po lewej: pl. św. Ducha (zob.), a na jego narożniku barokowy kościół Jezuitów (dziś nieczynny); przytykający do kościoła gmach dawnego Kolegium Jezuickiego (zob. pl. Trybunalski), który po kasacie zakonu przez Austriaków mieścił Trybunał Sądowy; dwie szkoły, zbudowane na miejscu kościoła Franciszkanów, który po kasacie zakonu pełnił do r. 1848 funkcję teatru; tyły Muzeum Przemysłowego oraz Teatr Skarbkowski – oba wzniesione na placu Castrum, który powstał po zburzeniu Niskiego Zamku w 1802 r. Po prawej stronie ul. Rutowskiego: plac Trybunalski (zob.) z pomnikiem hetmana Jabłonowskiego; Muzeum Dzieduszyckich, obejmujące zbiory archeologiczne, przyrodnicze, etnologiczne oraz Bibliotekę Poturzycką; ukraiński Narodny Dom, mieszczący się na miejscu dawnego klasztoru Trynitarzy, potem uniwersytetu lwowskiego, zbombardowanego i spalonego w czasie Wiosny Ludów 1848 r.; tyły b. kościoła Trynitarzy (zob. ul. Krakowska).
Rynek jest centralnym placem średniowiecznego miasta Lwowa, założonego w 2. połowie XIV wieku przez króla Kazimierza Wielkiego na zasadach prawno-organizacyjnych (tzw. prawo magdeburskie) oraz urbanistycznych, zgodnych z zasadami wypracowanymi w starożytności (obozy rzymskie) i średniowieczu, które dały początek większości miast w Europie południowej i zachodniej, a później również środkowo-wschodniej (łacińskiej). Zgodnie z tymi zasadami, Lwów założono na planie szachownicowym, z rynkiem pośrodku i kościołem parafialnym w jego rogu.
Rynek lwowski ma wymiary 142x129 m, na jego środku powstały – zgodnie z przeznaczeniem placu) budynki ogólnomiejskie (z ratuszem na czele), pozostałą powierzchnię wykorzystywano do celów targowych. Plac został obudowany 44 kamienicami, pierwotnie gotyckimi (XIV–XV w.), zniszczonymi w trakcie wielkiego pożaru miasta w r. 1527, z których pozostały części murów z nielicznymi zachowanymi detalami; na nich powstały z czasem nowe domy wielokrotnie przebudowywane – renesansowe, barokowe, klasycystyczne (XVI–XVIII w.) oraz eklektyczne (XIX w.).
Ratusz, pierwotnie gotycki, potem renesansowy, rozbudowany, z wieżą, dotrwał do przełomu XVIII/XIX w., kiedy go wraz z innymi budowlami w obrębie Rynku zburzono. Nowo wzniesiony ratusz zbombardowali Austriacy w czasie rozruchów 1848 r., gmach uległ spaleniu, wieża runęła. Po odbudowie ratusz i wieża otrzymały dzisiejszą formę neoklasyczną. Cztery naroża Rynku ozdobiły z pocz. XIX w. studnie kamienne z posągami Adonisa, Amfitryty, Diany i Neptuna.
Z Rynku wychodzi 8 ulic, po 2 z każdego narożnika. Najważniejszy jest ciąg ulic, będących przedłużeniem pierzei zachodniej, łączący z dwiema bramami miejskimi: Krakowską (płn.) i Halicką (płd.). Z narożnikiem płd.zach. łączy się plac Kapitulny (zob.) z Katedrą łacińską.
Wśród kamienic rynkowych na szczególną uwagę zasługują: kamienica Bandinellich (nr 2), renesansowa (w XVII w. mieściła pierwszą we Lwowie pocztę); kamienica Riccich (nr 3) z rokokowym wystrojem fasady; „Czarna Kamienica” (nr 4), renesansowa, z fasadą boniowaną, która posiadała naturalną ciemną patynę, zniszczoną przez niefachowe pomalowanie farbą w latach powojennych (mieści muzeum); „Kamienica Królewska” (nr 6), zbudowana w XVI w. przez Korniakta, potem własność króla Jana Sobieskiego, z arkadowym dziedzińcem (mieści muzeum); kamienica nr 6, niegdyś pałac arcybiskupów lwowskich, z XVII w., ze śladami gotyku na fasadzie; pałac Lubomirskich (nr 10, powstał z dwóch kamienic rynkowych i kilku wzdłuż ul. Ruskiej). Po I rozbiorze była tu rezydencja gubernatorów austriackich (mieści muzeum); kamienica Wenecka (Massarich, nr 14), fasada pokryta rustyką diamentową z XVI w.; kamienica Hankowska (nr 16), z widocznymi śladami gotyku; kamienica Szolc-Wolfowiczowska (nr 23), zbudowana z pocz. XVII w., niegdyś należąca do rodziny Kampianów – piękny przykład domu patrycjuszowskiego, gdzie mieszkali magnaci i dostojnicy; kamienica nr 28 z pozostałościami gotyckich obramień drzwi w sieni; kilkanaście innych w stylach i z detalami, o których mowa wyżej.
Serbska, biegnie od Rynku do ul. Wałowej, nazwana na pamiątkę kupców serbskich, mieszkających w XVI i XVII w. w tym rejonie. Do 1871 r. jej odcinki nosiły nazwy Szkocka i Różana. Przy tej drugiej były zabudowania żydowskie, odkupione w 1638 r. przez Karmelitów, którzy zamierzali zbudować tu klasztor, jednak mieszkający wokół Żydzi nie dopuścili do tego.
Skarbkowska, łącząca ul. Hetmańską z Podwalem, przecinając ul. Krakowską. Powstała na pocz. XIX w., po likwidacji murów obronnych i międzymurza ze strzelnicą (zob. plac Strzelecki) oraz Niskiego Zamku. Najpierw nazywała się ul. Krakowską Boczną, potem Teatralną (po zbudowaniu Teatru Skarbka). Od r. 1871 nosi miano na pamiątkę hr. Stanisława Skarbka, twórcy pierwszego we Lwowie celowo zbudowanego teatru, otwartego w 1842 r. (w 1902 r., po wybudowaniu Teatru Wielkiego, stał się filharmonią). Gmach Skarbka posiada cztery fronty, ale jego monumentalna fasada wejściowa znajduje się od strony ul. S. Poza teatrem znajdują się w nim skrzydła mieszkalne z czterema okrągłymi klatkami schodowymi, dziś zdewastowanymi. W kwartale między ulicami Krakowską i Ormiańską znajdował się do II wojny szereg obiektów ormiańskich (zob. ul. Ormiańska), a także konwent oo, Dominikanów.
Sobieskiego – od pl. Mariackiego dochodzi do ul. Podwale, obok stojącego tu Arsenału Miejskiego. Powstała z końcem XVIII w. na miejscu wałów miejskich po stronie południowej miasta (podobnie jak równoległa do niej ul. Wałowa – zob.), zburzonych po I zaborze, dlatego do r. 1871 nazywała się Nowa.
Szklarska, ślepa uliczka między ulicami Ruską a Boimów. Do 1871 nazywała się Żydowska Boczna.
Trybunalska prowadzi z Rynku do pl.Trybunalskiego (Jabłonowskiego) i ul. Rutowskiego. Istnieje od założenia miasta kazimierzowskiego (XIV w.), wcześniej nosiła nazwy Szewska, Jezuicka, Dykasterialna (zob. pl. Trybunalski).
Trybunalski pl. (Jabłonowskiego) przemianowany w latach 1930. w związku z przeniesieniem wtedy pomnika hetmana St. Jabłonowskiego z Wałów Hetmańskich na ten właśnie placyk (w praktyce używano poprzedniej nazwy). Do r. 1871 nosił nazwę placu Dykasterialnego – nazwa pochodzi od gmachu Kolegium Jezuickiego (które stało się zaczątkiem uniwersytetu lwowskiego), zamienionego po I rozbiorze, w r. 1774, na urzędy dykasterii (słowo z jęz. greckiego oznaczające sąd, trybunał – później używano tej ostatniej nazwy). Stronę zachodnią placu zamyka główna fasada kościoła Jezuitów (dziś nieczynnego) i ww. dawnego Kolegium (zob. ul. Rutowskiego). Pod nr 12 znajdowała się słynna restauracja Naftuły (Naftalego Toepfera), gromadząca elitę literacko-artystyczną Lwowa na przełomie XIX/XX w.
Wałowa, biegnie od pl. Mariackiego do ul. Podwale, na górnym odcinku wzdłuż muru klasztoru bernardyńskiego. Powstała i otrzymała nazwę z pocz. XIX w., po wyburzeniu murów obronnych z końcem w. XVIII – analogicznie jak równoległa ul. Sobieskiego (zob.). Na odcinku między wylotami ul. Halickiej i Serbskiej wybudowano na przełomie XIX–XX w. cały rząd monumentalnych gmachów bankowych i biurowych oraz kamienic mieszkalnych w stylu secesji i modernizmu.
Wekslarski pl. Niewielki rozmiarami placyk mieści się między ulicami Sobieskiego i Boimów (mniej więcej w połowie obu). Nazwa pochodzi od wekslarzy pieniędzy, którzy tu się gromadzili. Do r. 1871 nazywał się placem Żydowskim, ponieważ w tym rejonie miasta znajdowała się najdawniejsza dzielnica żydowska.
Za Zbrojownią – ulica łącząca ulice Sobieskiego i Podwale. Do 1871 r. nazywała się
ul. Zbrojowni Boczna, potem Żydowska Boczna (por. pl. Wekslarski). Od 1885 r. nosi nazwę od położenia za dawną zbrojownią (Arsenałem Miejskim), zbudowaną w r. 1555. Dziś jest tam muzeum.
ŹRÓDŁA:
Barański F., Przewodnik po Lwowie. Lwów 1902
Ponadto:
Antosz J. Lwów, plan–przewodnik. Gliwice–Warszawa 1989
Włodek P. i Kulewski A., Lwów. Przewodnik. Pruszków 2006
Biriulow J., Lwów, ilustrowany przewodnik. Lwów 2001
Czerner O., Lwów na dawnej rycinie i planie. Wrocław 1997