Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW – ULICE I PLACE STAREGO MIASTA (ŚRÓDMIEŚCIA)

Nazwy oraz obiekty i ich przeznaczenie wg stanu z lat międzywojennych

Cz. 2. – otaczające (w kolejności sytuacyjnej)

Gołuchowskich pl. Powstał z pocz. XIX w. przy narożu płn. i zach. granicy Starego Miasta, obok miejsca, gdzie znajdował się Niski Zamek i gdzie później zbudowano gmach Skarbka. Plac G. zarazem zamyka ciąg Wałów Hetmańskich, ograniczających Stare Miasto od zachodu. Na środku placu stoi wzniesiony na przeł. XIX/XX w. Teatr Wielki. Płn. stronę placu zamyka ciąg pl. Krakowski – ul. Kazimierzowska.
Hetmańska, została wytyczona od pl. Gołuchowskich do pl. Mariackiego, w pasie między Pełtwią, a dawnym przedpolem zachodnich murów obronnych miasta, po ich zburzeniu przez Austriaków z końcem XVIII w. Pełtew na tym odcinku została przesklepiona w połowie XIX w., dzięki czemu powstał skwer nazwany – od stojącego tam od 1858 r. pomnika hetmana Stanisława Jabłonowskiego – Wałami Hetmańskimi (pomnik został w latach 1930. przeniesiony na pl. Trybunalski – zob.). Opisywana ulica nazywała się do r. 1871 Hetmańską Wyższą, w odróżnieniu od Niższej po drugiej stronie Pełtwi (zob. ul. Legionów). Przy ul. H. – po stronie Starego Miasta, idąc od pl. Mariackiego – stoi kościół Jezuitów (tyły), gmach dawnego Urzędu Skarbowego oraz Muzeum Przemysłu Artystycznego. Na skwerze Wałów Hetmańskich, naprzeciw pl. św. Ducha (zob.) stał do końca II wojny pomnik króla Jana III Sobieskiego (obecnie w Gdańsku).
Legionów, biegnie równolegle do ul. Hetmańskiej (zob.), po drugiej (zach.) stronie Wałów Hetmańskich, od pl. Gołuchowskich do pl. Mariackiego. Pierwotnie była zapewne drogą wzdłuż Pełtwi, a z pocz. XIX w. stała się ul. Hetmańską Niższą. W 1871 r. przemianowana przez Austriaków na ul. Karola Ludwika i nazwa ta utrzymała się do końca I wojny światowej, gdy nazwano ją Legionów. W zachodniej pierzei ulicy L. stoją liczne banki i hotele (zob. pl. Mariacki).
Mariacki pl. jest urbanistycznym punktem węzłowym między Wałami Hetmańskimi a dalszym ciągiem placów: Halickim i Bernardyńskim; wybiegają zeń ponadto w kierunku płd.zach. i płd. ważne ulice: Kopernika, Akademicka i Batorego. Plac powstał w narożniku płd.zach. Starego Miasta z pocz. XIX w. na miejscu zburzonych przez zaborców austriackich murów miejskich. Pierwotnie jego środkiem płynęła Pełtew, skanalizowana w latach 1840. Na początku plac nosił nazwę arc. Ferdynanda, dopiero w r. 1871 zyskał nazwę Mariackiego od posągu Matki Boskiej, ustawionej na studni na środku placu (1862). W r. 1905 studnię tę i statuę przeniesiono na skraj placu i Wałów Hetmańskich, a na środku placu stanął pomnik A. Mickiewicza (w 50-lecie jego śmierci). Przy placu stoją ponadto: Hotel George’a i dwa inne (dawne Europejski i Francuski), monumentalna kamienica Sprechera oraz kilka innych, w których znajdowały się banki oraz ekskluzywne sklepy i lokale, tworząc z pl. M. – podobnie jak ul. Legionów i Akademicka centrum życia społecznego elity miasta.
Halicki pl. jest jednym z ciągu placów, zamykających dziś Stare Miasto od południa – położony między pl. Mariackim a Bernardyńskim u wylotu ul. Halickiej, biegnącej od Rynku. Zajął miejsce po zabudowaniach bramy Halickiej oraz murów obronnych, zburzonych przez Austriaków w trakcie likwidacji murów miejskich oraz ich przedpola. Część przedpola została na przeł. XIX/XX w. zabudowana, jednak najbardziej wartościowa architektonicznie jest otwarta ku placowi południowa pierzeja ul. Wałowej (zob.). Po drugiej stronie placu stoi dawny pałac barokowy, nazywany pałacem Biesiadeckich lub Bielskich (od nazwisk kolejnych właścicieli), użytkowany jeszcze przed I wojną światową na urzędy wojskowe.
Bernardyński pl. powstał, podobnie jak inne place i ulice okalające Stare Miasto, z pocz. XIX w., po zburzeniu murów miasta – tu, w szczególności, fortyfikacji klasztoru Bernardynów. Plac B. składa się z dwóch niekształtnych części: zachodniej, położonej przed frontem kościoła Bernardynów i będącej przedłużeniem pl. Halickiego, oraz części trójkątnej, położonej wzdłuż kamienic zbudowanych na miejscu dawnych fortyfikacji, dochodzącej do ul. Piłsudskiego (Pańskiej – zob.). Od południa plac zamyka rząd kamienic oraz wejście na plac targowy między budynkami; niegdyś była tam hala targowa o żelaznej konstrukcji. Przed frontem kościoła stoi XVII-wieczna kolumna, na której mieściła się rzeźba św. Jana z Dukli, zdjęta przez sowietów.
Piłsudskiego jest częścią dawnej, długiej ul. Pańskiej, która ciągnęła się od pl. Bernardyńskiego w dwie strony: Pańska Niższa, w kierunku płd. aż do ul. Zielonej, oraz Pańska Wyższa, w kierunku płn. aż do ul. Teatyńskiej, dzieląc się znowu na dwa odcinki: do ul. Łyczakowskiej (pl. Cłowego – zob.), wzdłuż częściowo zachowanych murów bernardyńskich, oraz dalej – ponad tzw. Wałami Gubernatorskimi. Ten ostatni odcinek otrzymał w 1871 r. nazwę ul. Czarnieckiego (zob.), reszta zachowała nazwę Pańskiej do lat po I wojnie światowej, kiedy nadano jej miano. J. Piłsudskiego. Nazwę Pańskiej nosiła ta ulica ze względu na fakt, iż w okresie XIX-wiecznej rozbudowy Lwowa ulicę tę uważano za jedną z najpiękniejszych i zamieszkała była przez ludzi zamożnych.
Cłowy pl., powstały przed dawnym kościołem Klarysek (wcześniej Benedyktynek, z przełomu XVI/XVII w.), zbudowanym za murami miasta, na początku ul. Łyczakowskiej, odwiecznej arterii ze Lwowa w kierunku wschodnim. Kościół ten został po I rozbiorze zdesakralizowany i zamieniony na magazyny, zaś klasztor na komorę celną – stąd nazwa placu. Obecnie dawny kościół pełni rolę muzeum rzeźb J.J. Pinsla.
Czarnieckiego, dawna ul. Pańska Wyższa (zob. ul. Piłsudskiego), od 1871 r. pod nowym mianem. Poprowadzona po wsch. stronie pasa zieleni, tzw. Wałów Gubernatorskich, założona ok. r. 1820 r. na miejscu dawnych okopów na przedpolu wschodnich fotyfikacji miasta (zob. ul. Podwale). Ulica C. ciągnie się od ul. Łyczakowskiej (i pl. Cłowego) aż do ul. Teatyńskiej, pokonując na ostatnim odcinku dużą różnicę wysokości. Zabudowę po stronie wsch. ulicy stanowi szereg ważnych obiektów, poczynając od Pałacu Namiestnikowskiego – zwanego przed erą autonomiczną Gubernatorskim (stąd naza Wałów); budynek dawnego Namiestnictwa (w latach między­wojennych urzędu wojewódzkiego); na wzgórzu kościół Karmelitów (z poł. XVII w.), który – z uwagi na usytuowanie poza murami miasta – miał własną fortyfikację); Seminarium Duchowne obrz. łac.; kościół MB Gromnicznej (z poł. XVII w., zabrany na cerkiew), pałac arcybiskupi obrz. łac.
Podwale, ulica biegnąca na miejscu fortyfikacji miejskich po wsch. stronie miasta, a zarazem u stóp wałów ziemnych, usypanych ok. r. 1820 na przedpolu zburzonych murów i zwanych pierwotnie Wałami Wyższymi, później Wałami Gubernatorskimi (zob. ul. Czarnieckiego). Ul. Podwale nazywała się do 1871 r. ulicą Zbrojowni Wyższą i Niższą. Ulica ma w zasadzie zabudowę jednostronną – są to przede wszystkim dwa arsenały: Królewski, zbudowany w poł. XVII w., oraz Miejski, z połowy XVI w., a także tyły Cerkwi Wołoskiej (zob. ul. Ruska) oraz związana z nią renesansowa wieża tzw. korniaktowska (XVI–XVII w.). W obrębie plantacji założonych na Wałach Gubernatorskich powstała tzw. Baszta Prochowa z poł. XVI w., należąca do dawnych fortyfikacji miejskich. W latach międzywojennych miała znaleźć się tam makieta Lwowa z okresu przedrozbiorowego, przygotowywana przez arch. Janusza Witwickiego (obecnie przechowywana we Wrocławiu). Drugim obiektem na Walach Gub. był gmach II Gimnazjum.
Strzelecka, krótka ulica łącząca ul. Krakowską i pl. Krakowski z pl. Strzeleckim (zob.), który powstał na pocz. XIX w., po wyburzeniu murów miasta, jako targowica drewna opałowego – stąd ulica nosiła do 1871 r. nazwę Drzewnej.
Strzelecki pl. Podłużny plac, rozciągający się po płn. stronie Starego Miasta, wzdłuż linii dawnych murów miejskich, łącząc ul. Podwale z ulicami Strzelecką i Kościelną, a dalej – z placem Krakowskim. W czasach przedrozbiorowych biegły w tym miejscu dwie linie murów obronnych, a między nimi znajdował się rów forteczny, użytkowany do 1775 r. jako strzelnica publiczna, sięgająca aż po wzgórze, gdzie dziś stoi pałac arcybiskupi. Po zburzeniu przez Austriaków po I rozbiorze murów obronnych, powstała tu zabudowa z ulicami Skarbkowską (zob.) oraz Strzelecką i Kościelną (obie zob.) oraz targowica drewna opałowego, czynna tu do 1871 r. (nowa strzelnica została wtedy urządzona przy ul. Kurkowej). Na przełomie wieków XIX/XX powstała przy placu stacja ratunkowa (pogotowie ratunkowe), otwarta w 1893 r., oraz strażnica ogniowa (pożarna), oddana do użytku w 1901 r.
Kościelna, krótka ulica biegnąca równolegle do ul. Strzeleckiej (zob.) i razem z nią powstała, łącząca pl. Krakowski z pl. Strzeleckim. Biegnie przy murze oporowym, nad którym (po stronie płn.) wznosi się kościół MB Śnieżnej, położony wyżej. Wąską ulicą K. przechodzi ważna dwukierunkowa trasa tramwajowa (zach.-wsch.), stwarzająca dziś problemy komunikacyjne.
Krakowski pl. powstał przed bramą Krakowską (stąd nazwa), która łączyła historyczne miasto z drogą w kierunku zachodnim (przez ul. Kazimierzowską, a dalej Gródecką i Kleparowską – na Przemyśl i Kraków) oraz na północ (przez ul. Żółkiewską, Zamarstynowską). Brama i północne mury miasta zostały zburzone przez Austriaków w latach 1780., a plac stał się targowiskiem, zapełnionym kramami i straganami – tego charakteru nie stracił do II wojny światowej, popularnie zwany krakidałami. Szczególnego znaczenia nabrał plac K. za okupacji w czasie II wojny światowej, gdy lwowianie sprzedawali tu wiele ze swego dobytku. Jedyną budowlą na placu K. była niegdyś hala targowa o żelaznej konstrukcji, zbudowana w 1876 r., dziś nieistniejąca, a przy placu – na wzniesieniu – kościół MB Śnieżnej oraz gmach Skarbkowski (tyły).


ŹRÓDŁA: jak w CL 1/09