Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

DZIELNICE TARNOPOLA

ŚRÓDMIEŚCIE
Najstarszą dzielnicą było Stare Miasto, które było okolone – licząc od grobli na Serecie – najpierw brzegiem stawu, a następnie ul. Sienkiewicza; dalej, od wschodu nasypem i stacją kolejową oraz ulicami: Jana Tarnowskiego, Ruską i Lwowską, aż do grobli. Ze Śródmieścia, stanowiącego centrum Tarnopola, rozchodziły się wylotowe drogi: przez Zagrobelę na zach. do Brzeżan oraz przez Zborów i Złoczów do Lwowa; na pn. do Brodów; na wsch. do Białej i dalej do Podwołoczysk oraz do Zbaraża i Krzemieńca, zaś na pd. do Trembowli i Stanisławowa. W dzielnicy tej mieściły się: siedziba właścicieli grodu – zamek wybudowany przez Jana Tarnowskiego, pełniący niegdyś funkcję obronną, później reprezentacyjną; budynki administracji wojewódzkiej i miejskiej; obiekty sakralne: kościoły, cerkwie i bożnice, klasztory oo. Dominikanów i Jezuitów, obiekty edukacyjne: szkoły powszechne, gimnazja koedukacyjne państwowe i prywatne, gimnazjum żeńskie; sądy okręgowy i grodzki; kina, budynki zakładów usługowych, szpitala wojskowego, koszary i gmach dowództwa dywizji oraz kompleksy obiektów kolejowych, straży pożarnej, elektrowni miejskiej. Wzniesione tu były pomniki A. Mickiewicza i J. Piłsudskiego oraz tablice pamiątkowe zasłużonych dla polskiej historii, nauki i kultury.

PARKOWA
Dzielnica ta znajduje się po pn. stronie nasypu kolejowego, okolona ulicami Puntschera oraz J. Tarnowskiego i miała charakter wypoczynkowo-spacerowy i rozrywkowo-sportowy. Mieszczą się tu boisko-sportowe, park miejski, koszary 12 Pułku Artylerii Lekkiej, siedziby firm oraz młyn.
W dzielnicy Parkowej został wydzielony teren pod zabudowę willową pod nazwą Kapadocja. Miasto miało tu zyskać 1700 działek pod budowę domków jednorodzinnych. Park miał być zaadaptowany pod ogródek dziecięcy, a nowy park miejski miał powstać w jarach wzdłuż ul. Wertepnej. Zabudowę tej części miasta rozpoczęto w latach 1930.

ZARUDZIE
Położone jest w pn.-zach. części miasta, między dzielnicami Śródmieście i Parkowa, okolone ul. Sienkiewicza i nasypem kolejowym. Dzielnica ta miała charakter mieszkalny. Na jej terenie znajdowały się koszary 54 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych, utworzonego przez Polaków-jeńców frontu włoskiego w czasie I wojny światowej, który do Polski wrócił w 1919 r. i brał udział w walkach z Ukraińcami. W dzielnicy Zarudzie znajdowała się przy ul. Niemcewicza Szkoła Zawodowa, a przy ul. Sienkiewicza bożnica. Ponadto miało tu swoją siedzibę Tow. Przyjaciół Muzyki, które wraz z chórem Bard i Towarzystwem Oratoryjnym oraz orkiestrą 54 pp rozpoczęły dawać koncerty, i jako wielkie wydarzenia w życiu miasta przeszły do historii miasta.

MIKULINIECKA
Dzielnica ta obszarowo jest jedną z największych w Tarnopolu i ograniczona jest ul. Szeptyckich i drogą prowadzącą do Petrykowa, oraz ul. Tarnowskiego. Tu, oprócz znacznej liczby obejść gospodarskich i budynków mieszkalnych znajdował się szpital izraelicki, dwie szkoły oraz rzeźnia miejska i wytwórnia wędlin, słynąca z jakości wyrobów. Przy ul. Ostrogskiego zlokalizowane były dwa stare cmentarze miejskie: chrześcijański i izraelicki. Na tym pierwszym stoi dawna cerkiew pw. Wniebowzięcia NMP i w niej to dzięki staraniom proboszcza wspólnoty rzymskokatolickiej ks. A. Górowskiego w 1991 r. uzyskano zezwolenie na odprawianie mszy w obrz. łacińskim i sprawowanie posług duszpasterskich. Wtedy, po jej gruntownym remoncie, zaczęło przychodzić coraz więcej ludzi i po niedługim czasie okazała się ona zbyt mała do rosnącej liczby wiernych. W 1998 r. przystąpiono do budowy nowego, większego kościoła na terenie miasta (konsekracja w 2008 r., zob. CL 3/09)

PODOLE
Dzielnica położona między lewą stroną Seretu – od grobli do mostu na drodze do Petrykowa – następnie okolona ulicami: Szeptyckich, Ruską i Lwowską. Dużą część dzielnicy stanowi stary park Toplicze, ponadto wydzielone były dwa place: targowica bydlęca i zbożowa. Przy ul. Ruskiej stały dwa obiekty sakralne: grekokatolicka cerkiew pw. Narodzenia Chrystusa Pana i wielki neogotycki kościół parafialny pw. MB Nieustającej Pomocy. Został on wybudowany w 1908 r. przez ówczesnego proboszcza tarnopolskiego, ks. Bolesława Twardowskiego, późniejszego abpa-metropolity lwowskiego. W dzielnicy tej była tarnopolska gmina izraelicka i Stara Bożnica. Działało Stowarzyszenie Pań dla niesienia pomocy ubogim izraelitom oraz Dom Ubogich.

ZAGROBELA
W pd. części Tarnopola, po drugiej stronie Seretu tuż za groblą, była usytuowana drewniana forteca, która przez stulecia broniła ziemie południowo-wschodnie Rzeczypospolitej przed napadami Tatarów. W dziele tym wielkie zasługi mieli Aleksander i Mikołaj Krosnowscy h. Junosza. W XVIII w. Mikołaj Krosnowski, wojewoda czernichowski, otrzymał prawem lennym od króla Augusta II starostwa Petrykowskie i Kutkowieckie oraz fortecę na Zagrobeli, którą w późniejszych latach przebudowano na zamek. W 1814 r. dziedzicem Zagrobelni był Marceli Wincenty Krosnowski, który ową rodową wiejską siedzibę przekształcił na klasycystyczny pałac okolony parkiem. To założenie stało się jednym z piękniejszych w dawnej Ziemi Halickiej.
Późniejszymi właścicielami pałacu na Zagrobelni byli: Feliks Cygenberg-Orłowski h. Chomonta, książę Ludwik Aleksander Radziwiłł oraz Tadeusz i Wiktor Czarkowscy-Golejewscy z Wysuczki. Po I wojnie światowej rodzina ta oddała część gruntów oraz pałac na szkołę rolniczą, tworząc fundację rodzinną. W czasie II wojny pałac został zbombardowany i przestał istnieć. Na miejscowym cmentarzu stała klasycystyczna kaplica grobowa, zbudowana przez W. Krosnowskiego, a jej podziemia służyły jako mauzoleum rodzin właścicieli Zagrobeli.
W 1926 r. Zagrobela została przyłączona do gminy miejskiej Tarnopola. W 1929 r. w okresie narastającej fali nacjonalistycznych sabotaży ukraińskich spod znaku „Tryzuba”, zostały w Zagrobeli spalone zbiory zboża. W 1931 r. otwarta została w Tarnopolu Wojewódzka Wystawa Rolnicza, a jedną z imprez towarzyszących były różne imprezy sportowe. Jedną z nich były wyścigi konne na łąkach zagrobelskich, przeznaczonych na przyszły hippodrom.

GAJE WIELKIE
Nie były dzielnicą Tarnopola, lecz łącznie z kilkoma innymi przysiółkami były traktowane jako przedmieście miasta. W Gajach Wielkich mieścił się Polski Dom Ludowy w Tarnopolu, w Gajach W. 27 marca 1945 r. miał miejsce akt ludobójstwa ze strony nacjonalistów ukraińskich: w czasie jednej nocy zamordowano 68 osób narodowości polskiej i 3 ukraińskiej (tych za ostrzeżenie sąsiadów).

Hasła dot. Tarnopola opracował Henryk Kleinrok