Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW - ULICE WYLOTOWE Z MIASTA

Nazwy oraz obiekty i ich przeznaczenie wg stanu z lat międzywojennych (w kolejności alfabetycznej)

Gródecka (Grodecka) – stanowi początek drogi łączącej Lwów ze środkową i zachodnią częścią Małopolski, biegnie w kierunku zach. na Przemyśl, Kraków i dalej, tworząc główny dojazd z zachodu do Lwowa i Małopolski Wschodniej. Ulica nazwę wzięła od miasteczka Gródek (Jagielloński). Za Gródkiem droga biegnie przez Sądową Wisznię i Mościska do granicznej dziś Medyki.
Początek ulicy znajduje się w centrum miasta, przy kościele św. Anny (rozstaje z ul. Janowską), jednak dawniej droga Grodecka zaczynała się od Bramy Krakowskiej Starego Miasta (początkowy odcinek przemianowano na place Krakowski, Gołuchowskich i ul. Kazimierzowską). Ulica biegnie stąd w górę w kierunku płd.-zach., osiągając płaskowyż, otaczający od płd. dolinę, w której rozwinęło się miasto. Przed r. 1860 wytyczono stąd w kierunku płn.-zach. aleję Kolejową (od 1930 r. – al. Focha) do budowanego wtedy głównego dworca kolejowego oraz bliżej ulicy G. położonego dworca Czerniowieckiego.
Kościół św. Anny (położony po prawej stronie), pierwotnie drewniany z pocz. XVI w., murowany od poł. XVIII w., w rękach Augustianów do czasu kasaty w 1783 r., potem parafialny, po II wojnie został zamieniony na skład mebli. Po przeciwnej stronie ulicy dochodzi do niej wzgórze z barokową katedrą grekokatolicką św. Jura, dalej – na krawędzi płaskowyżu powstał w pierwszych latach XX w. neogotycki kościół św. Elżbiety, po II wojnie zabrany na cerkiew. Do zbiegu ulic G., Leona Sapiehy i al. Focha dominuje zabudowa mieszkaniowa (kamienice czynszowe), zaś w dalszej części aż do rogatek miejskich – zakłady przemysłowe, składy i zajezdnia tramwajowa.

Janowska – biegnie, podobnie jak ul. Gródecka, ze śródmieścia Lwowa ku zachodowi, jednak trasą bliższą łańcucha wzgórz Roztocza. Nazwę wzięła od miasteczka Janów, położonego nad rozległym stawem na wylocie jednej z dolin roztoczańskich. Za Janowem droga ta biegnie m.in. przez Szkło (z dawnym uzdrowiskiem) i Jaworów, aż do granicznego dziś Krakowca.
Początek ul. J. znajduje się przy kościele św. Anny, gdzie ulica ta rozchodzi się z ul. Gródecką i biegnie w kierunku płn.-zach. Po prawej stronie ulicy znajduje się kościół i klasztor oo. Reformatów (zamieniony po II wojnie i przebudowany na cerkiew), a dalej cmentarz Janowski, druga co do ważności i wielkości nekropolia polskiego Lwowa. Na cmentarzu tym znajduje się zdewastowana dziś kwatera Obrońców Lwowa 1918 r., spoczywa św. Józef Bilczewski oraz wielu zmarłych po II wojnie przedstawicieli polskiej inteligencji. Po wschodniej stronie cmentarza Janowskiego znajduje się cmentarz żydowski.

Łyczakowska – biegnie z centrum miasta w kierunku wschodnim, dając początek trasie przez Złoczów do Tarnopola oraz przez Brody na Wołyń. Najbliższą miejscowością, położoną u stóp kończącego się tu pasma Roztocza, jest miasteczko Winniki. Nazwa ulicy pochodzi od dzielnicy Lwowa, Łyczakowa, której stanowi oś.
Początek ul. Ł. znajduje się za klasztorem oo. Bernardynów, przy placu Cłowym, a pierwotnie związany był z Bramą Halicką Starego Miasta. Ulica wznosi się w górę aż do Górnego Łyczakowa, wchodząc następnie w zalesioną dolinę, ciągnącą się aż do Winnik. W najwyższym punkcie oddziela się od ul. Ł. tzw. Trakt Gliniański, który wcześniej pełnił rolę komunikacyjną późniejszej ul. Ł.
Wzdłuż ul. Ł. znajduje się szereg ważnych obiektów: w prawym narożniku dawny kościół ss. Klarysek, zamieniony dziś na muzeum rzeźb J. Pinsla, uratowanych ze zniszczonych kościołów. Dalej stoi przy ulicy barokowy budynek z połowy XVII w. – pierwotnie klasztor oo. Bonifratrów z fundacji króla Jana Sobieskiego, zaadaptowany później na szpital i przytułek dla inwalidów wojennych, a z końcem XVIII w. przekształcony w szpital wojskowy; w XIX i XX w. rozbudowany. Wyżej, po lewej stronie kościół św. Antoniego z XVII/XVIII w. (wcześniej był drewniany z pocz. XVII w.). Naprzeciwko odchodzi w prawo ul. Głowińskiego, która wprowadza do górnej części dzielnicy szpitali i klinik. Wyżej, na rogu ul. św. Piotra (która prowadzi do Cmentarza Łyczakowskiego) dawny kościół oo. Paulinów z końca XVIII w., zamieniony na cerkiew. Naprzeciwko dawne Sanatorium Czerwonego Krzyża. Na Górnym Łyczakowie po prawej stronie rozciąga się Park Łyczakowski, z pomnikiem Bartosza Głowackiego na froncie. Po drugiej stronie ulicy XX-wieczny kościół Matki Boskiej Ostrobramskiej (również ostatnio zaanektowany na cerkiew), a po jego płn. stronie tzw. Kolonia Profesorska. Kościół wieńczy wzgórze, a dalej rozpoczyna się ww. dolina, zabudowana zakładami przemysłowymi.

Stryjska – biegnie ze Lwowa na płd. w kierunku Stryja (biorąc odeń swą nazwę) i Pokucia. Początek obecnej ulicy znajduje się w rejonie pl. Prusa, ale dawniej początkiem drogi w tym kierunku był pl. Halicki (Brama Halicka). Biegła przez pl. Bernardyński ku ul. Zyblikiewicza – noszącej do 1886 r. nazwę Stryjskiej. Ciągłość dawnej ul. Stryjskiej została przerwana przez powstały później pl. Prusa oraz zmiany sytuacyjne w układzie ulic (św. Zofii, Jabłonowskich). Obecna ul. Stryjska biegnie stąd linią falistą w górę (w kier. płd.-zach.), aż na płaskowyż, który otacza miasto od płd.
    Przy dolnej części ul. S. (po lewej stronie) założono z końcem XVIII w. cmentarz nazwany też Stryjskim, który później przeniesiono na samą górę – opis obu zob. Słownik w CL 4/03. Po lewej stronie ulicy rozciąga się Park Stryjski, założony w XIX w. – zob. CL 4/03. Na skraju płaskowyżu (grunty zw. Przemiarki) wznosi się Szkoła Kadecka, a dalej, za skrzyżowaniem z Corsem (zob. Wulka, CL 1/01) znajdowały się boiska najstarszych klubów sportowych na ziemiach polskich: „Pogoni” i „Czarnych”.

Wulecka – biegnie z miasta na płd. do pobliskiej wsi (o polskim rodowodzie średniowiecznym) Sokolniki. Pierwotnie trakt ten rozpoczynał się od Starego Miasta (Brama Halicka), biegł drogą na miejscu późniejszych ulic Kopernika i Tomickiego – do stóp Wulki i Góry Kadeckiej. Tu, przy remizie tramwajowej, znajduje się początek obecnej ulicy W., stąd biegnie ona doliną dawnego potoku Wuleckiego (z licznymi stawami), biegnącego między Wulką a Kastelówką (zob. Słownik w CL S/99 i 1/01); mijając kąpielisko Świteź (dawny staw) oraz koszary, dochodząc do Kulparkowa (jednak w oddaleniu od Zakładu Psychiatrycznego), i dalej do Sokolnik.

Zamarstynowska – oddziela się od ul. Żółkiewskiej (zob.) i biegnie stąd na północ do Brzuchowic. Jej nazwa pochodzi od dzielnicy (niegdyś folwarku) Zamarstynów.

Zielona – odchodzi z ulicy Zyblikiewicza, a poprzez ul. Batorego wiąże się z pl. Halickim, dawniej więc z Bramą Halicką Starego Miasta. Nazwę przejęła od tej części miasta, zwanej Zieloną już w XVI w. Biegnie w kierunku płd.-zach. i poprzez serpentyny, osiągnąwszy poziom płaskowyżu otaczającego Lwów, zmienia nazwę na Drogę Sichowską, dochodząc do Bóbrki, a dalej do wielu miasteczek, położonych między Lwowem, Stryjem, Stanisławowem i Tarnopolem.
Na początku ul. Z. stoi kościół ewangelicki, pierwotnie kościół z klasztorem oo. Dominikanów‑Obserwantów. Zbudowany z końcem XVII w. w sto lat później, krótko po I zaborze, przeszedł w ręce protestantów. Dalej znajdowało się kilka pałaców, m.in. Czartoryskich, Zamoyskich, Dzieduszyckich.

Żółkiewska – najstarsza droga do Lwowa z kierunku północnego (do końca XVIII w. nosiła nazwę traktu Wołyńskiego). Zaczyna się przy pl. Krakowskim, a więc bezpośrednio przy dawnej Bramie Krakowskiej Starego Miasta, przecina tzw. Stary Rynek dawnego ruskiego miasta i, okrążając od zach. i płn. Górę Zamkową, biegnie na północ, rozdzielając się na dwa kierunki: do Żółkwi, a dalej do centralnych i północnych regionów Polski, oraz przez Brody na Wołyń.
Wzdłuż ul. Ż. znajduje się XIII-wieczna cerkiew św. Mikołaja, klasztor oo. Bazylianów z cerkwią św. Onufrego z pocz. XVI w., cerkiew św. Piatnicy (Paraskewii) z poł. XVII w. i kościółek ss. Felicjanek. Dalej znajdują się znane zakłady przemysłowe: browar Kisielki oraz fabryka wódek Baczewskiego i in.

ŹRÓDŁA:
Barański Franciszek, Przewodnik po Lwowie, Lwów 1902
Biriulow Jurij (współautor i red. nauk.) i in., Lwów. Ilustrowany przewodnik, Lwów 2001
Buraczyński Jan, Roztocze. Dzieje osadnictwa, Lublin 2008
Czerner Olgierd, Lwów na dawnej rycinie i planie, Wrocław 1997
Papee Fryderyk, Historia Miasta Lwowa, Lwów 1924 (pisane 1894)
Riedl Tadeusz, W pamięci i fotografii, Wrocław 2002
Walczy Łukasz, Początki Lwowa w świetle najnowszych badań [w:] „Cracovia–Leopolis” 2/2004
Plany miasta i okolic, różne

Teksty opracował Andrzej Chlipalski