Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KIJÓW

Położenie. Stolica państwa Ukraina, miasto położone nad Dnieprem, jeden z najstarszych ośrodków osadniczych wsch. Słowiańszczyzny (wzmiankowany już w VI w.). Dziś liczy ok. 2,8 mln mieszkańców.
Historia. Od IX w. jako stolica Rusi Kijowskiej (po zjednoczeniu z Nowogrodem Wielkim) stanowił cel wypraw wojennych polskich władców. W 1018 Bolesław Chrobry zdobył Kijów podczas Wyprawy Kijowskiej. Swój rozkwit Kijów przeżywał za panowania Jarosława Mądrego (1019–54). W 1044 ukończono budowę katedry p.w. Mądrości Bożej (sobór św. Zofii), w której umieszczono relikwie Krzyża Św. ofiarowane podczas chrztu Rusi w 988 r. przez cesarza bizantyjskiego. Od końca X w. miasto było siedzibą biskupa prawosławnego, a w 1051r. patriarcha Konstantynopola uczynił je stolicą całej Rusi.
W XIII w. najazdy Tatarów i wewnętrzne waśnie położyły kres ówczesnej potędze miasta. W 1362 wcielone zostało do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wkrótce Kijów stał się centrum polsko-litewskiej akcji misyjnej, prowadzonej na tych ziemiach przez kościół rzymskokatolicki. W 1397 utworzono diecezję kijowską, pierwszym jej biskupem został dominikanin o. Andrzej. Pod koniec XV w. Aleksander Jagiellończyk nadał miastu magdeburskie prawa miejskie. Po unii lubelskiej w 1569 znalazło się w granicach Korony, stając się stolicą największego województwa Rzeczypospolitej. Kres polskiego panowania położyło powstanie hetmana Bohdana Chmielnickiego, który w grudniu 1648 wjechał na czele oddziałów kozackich do K. Utracony na rzecz Rosji w 1654 r. i odstąpiony Moskwie czasowo w latach 1667–1687 (traktat moskiewski, pokój Grzymułtowskiego) K. zaczął podupadać. Upadek zahamowało przyłączenie ziem naddnieprzańskich do Rosji po II rozbiorze Polski. Od 1795 r. K. był miejscem kontraktów (zjazdy szlachty, transakcje i umowy), przeniesionym z Dubna. W XIX w. stał się ważnym centrum kulturalnym (uniwersytet założony na bazie zlikwidowanego Liceum Krzemienieckiego, działał od 1834). W kwietniu 1940 Naczelny Wódz J. Piłsudski zdecydował się na ofensywę wojsk polskich przeciw armii bolszewickiej w celu opanowania prawobrzeżnej Ukrainy i przekazania jej sprzymierzonemu z Polską rządowi S. Petlury. Nieobroniony przez bolszewików K. przejściowo zajęła III Armia gen. Rydza-Śmigłego (maj, 1920). Jednak Polacy nie zdołali rozbić wojsk bolszewickich, a ludność ukraińska nie poparła Petlury. Armia sowiecka (m.in. Armia Konna S. Budionnego) przeszła do kontrofensywy, zmuszając Polaków do odwrotu i opuszczenia K. w czerwcu 1920 r. W latach 1922–1991 Kijów był stolicą Ukraińskiej SSR.
Zabytki. Mimo walk w latach II wojny światowej i planowanej komunistycznej destrukcji, w mieście ocalało wiele wspaniałych zabytków, m.in. kompleks Ławry Peczerskiej z XI w. Zespół klasztorny został założony na wyniosłym urwisku nad Dnieprem; nie zachowała się w oryginalnej postaci jego główna świątynia – sobór Uspieński, zniszczony przez NKWD w 1941, obecnie odbudowywany. W 1936 na polecenie władz sowieckich zburzono cenny obiekt – sobór św. Michała o Złotych Kopułach (XI–XII w.), od 1998 odbudowywany. Sobór św. Zofii z przełomu IX i X w., rozbudowany w XVII–XVIII w. przechodził różne koleje. Wśród nowszych budowli uwagę zwracają liczne cerkwie, m.in. barokowa cerkiew św. Andrzeja (XVIII w.), pałac Maryjski (XVIII w.). Nie przetrwał żaden z kościołów katolickich (dominikański, jezuicki, bernardyński), wystawionych w XVI i XVII w. Zachował się XIX-wieczny kościół św. Aleksandra (po 1945 r. zamieniony na planetarium, w 1990 zwrócony wiernym) oraz kościół katolicki św. Mikołaja (projektu polskiego architekta, W. Horodeckiego) z przełomu XIX i XX w., przekształcony przez władze sowieckie na budowlę świecką.
Do czasu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku K. był jednym z najważniejszych ośrodków polskości na dawnych wschodnich ziemiach przedrozbiorowej Polski – na uniwersytecie kadrę naukową i studencką początkowo tworzyli prawie wyłącznie Polacy, a miasto w sensie kulturowym, było w ponad połowie miastem polskim. Największą księgarnią i magazynem książkowym z biblioteką były zabudowania księgarza i wydawcy L. Idzikowskiego. W Kijowie działało wiele polskich instytucji (zakładów przemysłowych, szkół, teatrów, sklepów i firm oraz wydawnictw prasy codziennej). Na Cmentarzu Bajkowym spoczywa wiele wybitnych, związanych z Kijowem, polskich postaci, a także polscy żołnierze polegli w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1920 r.
Na pd.wsch. od Kijowa, w obw. czerkaskim, w Tymoszówce urodził się Karol Szymanowski.