Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

WINNICA

Położenie. Miasto w dawnym wojew. bracławskim (na pn.wsch. od Kamieńca Pod., obecnie stolica obw. winnickiego, ok. 370 tys. mieszk.) na wschodnim Podolu, usytuowane na skalistych brzegach nad rzeką Boh.
Historia. W 1363 miejscowość wzmiankowana jako forteca (własność Koriatowiczów). Lokacja w XV lub na początku XVI w. W 1569 miasto przyłączone do Korony Polskiej. W I Rzeczypospolitej było faktyczną stolicą wojew. bracławskiego. Od 1589 w W. odbywały się sejmiki, sądy grodzkie i ziemskie. W 1610 sprowadzono jezuitów, którzy obok działalności misyjnej, prowadzili gimnazjum i bursę dla ubogich. Do rozwoju miasta przyczynili się również dominikanie, sprowadzeni w 1. połowie XVII w. Ulokowaną na szlaku kuczmańskim W. wielokrotnie napadali Kozacy i Tatarzy, w 1648 została przez nich spalona. Po traktacie buczackim trafiła w ręce Turków. Wskutek zaborów przeszła pod panowanie Rosji, wciąż jednak stanowiła żywy ośrodek kultury polskiej: w 1803 utworzono gimnazjum pod patronatem Uniwersytetu Wileńskiego, w 1835 – Instytut Muzyczny. Pożar w 1817 zniszczył miasto, które wyraźnie odrodziło się 1871. Po I wojnie – rządzona przez sowietów – była nadal dużym skupiskiem Polaków, w latach 30. i 40. w większości deportowanych na rozkaz Stalina. W czasie okupacji niemieckiej, ok. 10 km na pn. od Winnicy (w Strzyżawce), mieściła się kwatera polowa Hitlera i siedziba sztabu Goeringa. W. i jej okolice były także miejscem akcji masowego rozstrzeliwania ludności żydowskiej przez Niemców, w wyniku której wymordowano do 28 tys. osób, w tym praktycznie całą żydowską populację miasta.
Zabytki. Polskie, katolickie zabytki W. stoją blisko siebie, na prawym brzegu Bohu. Są to: dawny zespół klasztorny Jezuitów z 1. połowy XVII w. (w stylu barokowym; po powstaniu listopadowym przejęty przez Cerkiew prawosławną, użytkowany później jako gimnazjum, szpital wojskowy, archiwum, oraz dawny klasztor i kościół Dominikanów z lat 1751–58 w stylu barokowym, zaprojektowany przez P.A. Fontanę (przylega do XVII-wiecznych umocnień miejskich, po kasacie zakonu skonfiskowany, dziś sobór prawosławny). W 1990 odzyskano kościół kapucyński p.w. Matki Boskiej Anielskiej z 1745–61(styl barokowy), po kasacie carskiej (1888) pełniący funkcje parafialnego, w czasach sowieckich odebrany katolikom (w latach 1936–42 Klub Lotnika, od 1961 Muzeum Ateizmu).