Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

PODOLE (zachodnie)

Podole to kraina geograficzno-historyczna, położona na wyżynie w obrębie płyty czarnomorskiej, w północnym dorzeczu Dniestru oraz dorzeczu Bohu, wpadających do Morza Czarnego. Zasięg Podola od pd. i pn. wyznaczają odpowiednio linia nurtu Dniestru oraz łańcuch Gołogór z jego przedłużeniem w kierunku wsch., mniej więcej do linii łączącej Berdyczów, Winnicę i Mohylów. Zachodnią granicę Podola wyznacza linia styku Roztocza i Gołogór, zaś rozgraniczenie Podola zachodniego od wschodniego – rzeka Zbrucz2.
Ziemia podolska pocięta jest licznymi jarami i wypiętrzona wieloma pagórkami o urozmaiconych kształtach. Jarami płyną strumienie, które zaopatrują w wodę obie główne rzeki tego obszaru, a także szereg pomniejszych dopływów Dniestru, jak Złota Lipa, Strypa, Koropiec, Seret, Zbrucz czy Smotrycz. Głębokie koryta rzek podkreślają urozmaiconą rzeźbę podolskiego krajobrazu.
Gleby, głównie czarnoziemy, są tu bardzo żyzne, ale na około jednej trzeciej powierzchni zmieszane z piaskiem, marglem i kamieniem wapiennym. Na czarnoziemach rośnie pszenica, buraki cukrowe, kukurydza, chmiel i tytoń, a w południowej części Podola – winorośl.
Podole jest krainą słabo zalesioną. Rosną tu dęby, osika, wiąz, jawor, klon, grab, brzoza, olcha, a miejscami także buk, dzika czereśnia i jodła.
Kopaliny Podola to kamień wapienny, zwany także ciosowym, granit, gips, glina, piryt, kamień litograficzny i saletra.
Głównym zajęciem mieszkańców Podola w XIX wieku było rolnictwo i hodowla bydła słynąca z dorodnych wołów i krów. Handlowano zbożem i bydłem. Miejscowy przemysł koncentrował się na przetwórstwie ziemiopłodów. Stanowiły go cukrownie, młyny,browary i gorzelnie, fabryki wyrobów tytoniowych i sukna.
Historia. W IX wieku Podole zamieszkiwało podobno plemię Drewlan3. Później, korzystając z ustawicznych kłótni i niezgody książąt ruskich, ziemie te zagarnęli Tatarzy. Panowali na niej aż do 1331 roku, kiedy to książę litewski Gedymin zajął ziemię podolską i oddał ją w zarządzanie czterem synom swojego brata Koriata, księcia nowogrodzkiego – Jerzemu, Fedorowi, Aleksandrowi i Konstantemu.
W 1340 roku król Kazimierz Wielki przyłączył Ziemię Czerwieńską, w tym część Podola, do Korony Królestwa Polskiego, w 1366 r. zaś całe Podole4. Herbem Podola było złote słońce na białym polu.
W latach późniejszych, za czasów Władysława Jagiełły i jego następców, ziemie podolskie były dość często przedmiotem sporów między Polską a Litwą. Dopiero w 1434 roku całe Podole zajął król Władysław III i uspokoił wrzenie, zrównawszy w prawach i swobodach miejscową szlachtę ze szlachtą polską. Utworzono wówczas województwo podolskie, którego pierwszym wojewodą został Piotr Odrowąż.
Ziemia podolska nękana była ustawicznymi nieszczęściami. Ze wschodu najeżdżali ją Tatarzy, Turcy i Wołosi, którzy rabując, paląc i niszcząc przemieniali ją w pustynię. Podole nawiedzane też było przez rozmaite klęski żywiołowe, jak np. trzęsienia ziemi, bardzo mroźne zimy, szarańcze i różne zarazy.
Za słabych rządów Michała Korybuta Wiśniowieckiego, syna sławnego Jeremy, Podole opanowali Turcy. Do Polski powróciło dopiero w 1699 roku za sprawą pokoju karłowickiego.
Po pierwszym rozbiorze Polski w roku 1772 nastąpił podział Podola na część wschodnią, która przypadła Rosji, i na część zachodnią, zajętą przez Austro-Węgry. Granica przebiegała na rzece Zbrucz. Rosjanie ze swej części utworzyli gubernię podolską ze stolicą w Kamieńcu Podolskim. […] Należało do niej 12 powiatów: Płoskirów, gdzie w stosunku do ogółu ludności Polaków było 23,2%, Kamieniec Podolski – 13,5%, Latyczów – 12,7%, Uszyca – 12,1%, Lityń – 9,3%, Mohylów – 8,7%, Winnica – 10,4%, Jampol – 9,6%, Bracław – 5,5%, Olhopol – 3,4%, Hajsyn – 2,1%, Bałta – 2,0%.
Zachodnią część Podola, pokrywającą się z późniejszym województwem tarnopolskim, Austriacy przyłączyli do Galicji. Skład narodowościowy przedstawiał się tu inaczej. Polaków było o wiele więcej. W 1900 roku zachodnie Podole zamieszkiwało 1416,3 tys. ludności, z czego Rusinów było 831,0 tys. (ok. 60%), Polaków – 358,2 tys. (23,3%), Żydów – 182,0 tys. (ok. 15%).
Ta część Podola składała się z 14 powiatów: Borszczów zamieszkiwało 17,9% Polaków, Brody – 20,1%, Brzeżany – 27,0%, Buczacz – 27,6%, Czortków – 25,1%, Podhajce – 27,5%, Przemyślany – 25,0%, Skałat – 33,6%, Tarnopol – 29,5%, Trembowlę – 37,7%, Zaleszczyki – 13,8%, Zbaraż – 30,6%, Złoczów – 21,7% i Kamionkę Strumiłową – 23,1%.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku zorganizowano kolejne powiaty: Kopyczyńce5 – 35,2% Polaków, Radziechów – 25,9% i Zborów – 32,2%.
Częstym zjawiskiem było przechodzenie przez wyższe warstwy Rusinów z prawosławia na wyznanie rzymskokatolickie. Towarzyszyło temu „stawanie się” Polakami i parcie w kierunku zachodnim. W tym samym czasie polscy chłopi przemieszczali się na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, gdzie bardzo często asymilowali się z ludnością tubylczą i przyjmując prawosławie „stawali się” Rusinami.
Historia odnotowuje dwie wielkie fale zasiedlania spustoszonych przez tatarskich najeźdźców polskich ziem wschodnich. W czasie pierwszej, za Kazimierza Wielkiego, osiedlała się tam ludność ze Śląska i z Niemiec. Druga fala nastąpiła po Unii Lubelskiej, kiedy duże zapotrzebowanie na zboże eksportowane do Europy spowodowało rozwój gospodarki folwarcznej. Pańszczyźniani chłopi uciekali na ziemie wschodnie, aby uwolnić się od pańszczyzny. W tym czasie przybyła na Podole duża liczba chłopów z Polski centralnej, głównie z Mazowsza. Sejm Rzeczypospolitej, aby zachęcić ludzi do osiedlania się na wschodnich pustkowiach, wprowadził tzw. wolnizny. Na ich mocy osiedlający się na Kresach chłopi zwalniani byli na 20 lat z pańszczyzny.
Nie zmieniło to zasadniczo sytuacji demograficznej, w której im dalej na wschód, tym mniej liczne były skupiska Polaków. Dotyczyło to nie tylko Podola, ale całego wschodu Rzeczypospolitej, czyli „Ukrainy”. W drugiej połowie XVI wieku, po Unii Lubelskiej, terminu „Ukraina” używano tylko w znaczeniu geograficznym (jako najdalej na wschód wysunięte rubieże Rzeczypospolitej). Nazwy „Ukraina”, „Ukraińcy” w sensie narodowym zaczęły upowszechniać się dopiero pod koniec XIX wieku, a do powszechnego użytku weszły w czasie I wojny światowej. Jednak jeszcze długo po wojnie nazw „Rusini” i „Ukraińcy” używano zamiennie. Austria – wzorem Polski przedrozbiorowej – również przyjęła termin „Rusini”.
Na zachodnim Podolu żyli katolicy obrządku rzymskiego, co wiązało się z polskością. Od czasu Unii Brzeskiej ludność rusińska przyjęła obrządek greckokatolicki. Odtąd ta religia stała się istotnym elementem tożsamości ukraińskiej.
Współżycie między różnymi nacjami w monarchii austro-węgierskiej układało się w miarę spokojnie i z dużą dozą tolerancji. Polacy i Rusini nie przywiązywali bardzo wielkiej wagi do tego, czy np. chrzest dziecka odbędzie się w kościele rzymskokatolickim czy w cerkwi greckokatolickiej. Ponieważ śmiertelność niemowląt w tym czasie była duża, rodzice starali się ochrzcić dziecko jak najszybciej po urodzeniu, dlatego często wieźli je do świątyni, która była najbliżej domu. […]
Od 1860 roku językiem urzędowym w całej Tarnopolszczyźnie, podobnie jak w całej Galicji Wschodniej, był język polski. Współistniały tu obok siebie trzy języki, trzy wyznania i trzy kultury, a za tubylców uważali się zarówno Polacy, Rusini, jak i Żydzi. W miastach przeważali Polacy i Żydzi, po wsiach – Rusini. Język ruski, później zwany ukraińskim, używany był na wsi i to nie tylko przez ludność rusińską, ale także przez licznych Polaków.
Już od ostatnich lat XIX w. – równolegle z rozwojem ilościowym, gospodarczym i kulturalnym społeczności polskiej – zaczęła się na Podolu zachodnim nasilać antypolska działalność ukraińskich nacjonalistów. Przybrała ona na sile po wybuchu II wojny światowej i zajęciu m.in. ziem południowo-wschodnich RP przez kolejnych okupantów. Pierwsze wywózki na wschód nastąpiły tu 10 lutego 1940 r. Towarzyszyły im rabunki pozostawionego mienia Polaków przez ludność ukraińską. Proces ten, podsycany przez nacjonalistów OUN–UPA, znalazł swoje apogeum w latach 1943–45 w postaci masowych i bestialskich mordów ludności polskiej, a w końcu ucieczek i zorganizowanego wygnania Polaków do zachodnich regionów kraju6.

Podole zachodnie. Pod względem klimatycznym Podole dzieli się na „zimne” i „ciepłe”. Podole zimne to część północna ze stolicą w Tarnopolu. – najzimniejszym punkcie w całej przedwojennej Polsce. Tu uprawiano tradycyjne zboża i ziemniaki, a na łąkach wypasano bydło.
„Ciepłe” Podole zajmowało południową część województwa tarnopolskiego, z gospodarczą stolicą – Czortkowem i najcieplejszym miejscem II RP – Zaleszczykami, znanym uzdrowiskiem nad Dniestrem. Dzięki ciepłym prądom powietrza napływającym od Morza Czarnego doliną Dniestru, na południu Podola uprawiano oprócz zbóż winogrona, morele, kukurydzę, tytoń i inne ciepłolubne rośliny.
Na Podolu Zachodnim znajdują się głębokie jary o zalesionych stokach, strome i skaliste urwiska, nad którymi wznoszą się ruiny dawnych zamków obronnych. Malownicze skały i groty gipsowe, a także bujna i ciekawa roślinność nadają tej krainie niepowtarzalny urok. Najpiękniejsze widoki spotkać można w dolinach Dniestru, Zbrucza, Seretu i Strypy.
Tarnopol i jego okolice wsławiły się licznymi bojami z Tatarami, Turkami i Kozakami. Było tu aż 56 zamków obronnych, dawnych kresowych strażnic. Tereny te stanowiły rzeczywiste przedmurze chrześcijaństwa i zachodniej kultury, strzegły Europę przed zalewem hord spod znaku „półksiężyca”. Do najbardziej znanych twierdz obronnych należały zamki w Zbarażu, Trembowli, Buczaczu, Jazłowcu, Złotym Potoku, Świrzu, Olesku (gdzie urodził się Jan III Sobieski), Podhorcach i Białym Kamieniu, a także należący do rodziny Sobieskich zamek w Złoczowie.
Nieopodal Jazłowca w pięknej kotlinie, w Czerwonogrodzie, znajdował się bardzo stary zamek, który w nowszych czasach przerobiony został na pałac mieszkalny.
Funkcje obronne spełniały w tych stronach również kościoły i monastery. Te najsłynniejsze to XV-wieczny kościół w Wyżnianach, w Pomorzanach, w Podkamieniu oraz w Uniowie i Dunajowie.
Na południowym Podolu leżą tzw. Okopy Św. Trójcy, gdzie obozował w czasie wyprawy na Turków Jan III Sobieski. Z tego okresu pozostały tu ruiny wałów obronnych z dwoma basztami bramnymi i strzelnicami. W pobliżu przebiegał też Wał Trajana, zbudowany niegdyś przez rzymskich legionistów. Dziś jest to tylko niewielkie wywyższenie terenu pokryte krzewami i zarośnięte trawą.
Przez północno-wschodnią część Podola przebiega nie mniej piękne pasmo wzgórz zwanych Miodoborami (lub Tołtrami).


PRZYPISY
1 Przy opisywaniu historii i geografii Podola Autor korzystał z danych zawartych w książce Władysława Kubowa „Terroryzm na Podolu” W-wa 2003.
2 Pierwszy ustęp został dodany przez Redakcję.
3 Prof. Michał Parczewski, archeolog z UJ, uważa, że Podole było zamieszkałe pierwotnie przez Lędzian, natomiast Drewlanie żyli bardziej na północ. Jego artykuł na ten temat przedstawiliśmy w CL 2/06.
4 Mniej więcej po południk 28.
5 Kopyczyńce stały się miastem powiatowym po przeniesieniu urzędu z Husiatyna, położonego bezpośrednio przy granicy Związku Sowieckiego, nad Zbruczem, będącym tam wąską rzeczką (potokiem).
6 Ostatni ustęp dodany przez Redakcję.

Opracował Jan Białowąs. Wykorzystano – za zgodą Autora – tekst I rozdziału książki pt. „Krwawa Podolska Wigilia w Ihrowicy w 1944 roku”. Redakcja CL wprowadziła drobne uzupełnienia i skreślenia.