Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

MONASTERZYSKA

Położenie. Miasteczko w pow. buczackim, wojew. tarnopolskim, w odległości 15 km na zach. od Buczacza i 140 km na płd.wsch. od Lwowa, przy drodze prowadzącej z Buczacza do Stanisławowa. Leży nad rzeką Koropiec, na wys. 304 m npm. Przed I wojną światową liczyły ok. 4700 mieszkańców, w tym 1700 Polaków, 500 Rusinów i 2500 Żydów.

Historia. W 1. połowie XVI w. miejscowość była własnością Monasterskich h. Abdank. Po połowie stulecia należała już do Sienieńskich. W 1552 r. Jan Sienieński, wojewoda podolski, otrzymał od króla Zygmunta Augusta przywilej dla Monasterzysk na jarmark na św. Andrzeja i cotygodniowe targi. Sienieńscy wybudowali w Monasterzyskach zamek, który chronić miał miejscową ludność przed najazdami tatarskimi. Fundacją Sienieńskich była też zapewne parafia rzym.kat. erygowana przed r. 1600. Na początku XVII w. Monasterzyska przeszły w ręce Potockich. Był to okres wzmożonego zagrożenia najazdami nieprzyjacielskimi. W 1629 i 1630 r. czambuły tatarskie, które dotarły pod Monasterzyska, zostały rozgromione przez Stanisława Lubomirskiego i Stanisława Koniecpolskiego, ale w 1648 r. zamek i cała miejscowość zostały zdobyte i zniszczone przez Tatarów i Kozaków. Ostatni najazd tatarski miał miejsce w 1698 r.

Rezydencją Potockich do końca XVII w. był zamek Sienieńskich. Około 1780 r. Ludwika Potocka wybudowała pałac, a stary zamek wydzierżawiła rządowi austriackiemu na fabrykę tytoniu. Wkrótce potem zamek spłonął i nie został już odbudowany. W 1844 r. Przemysław Potocki sprzedał Monasterzyska wraz z okolicznymi folwarkami Karolowi Bako de Hette. Nowy właściciel zbudował w Monasterzyskach koszary i stajnie dla kawalerii, której trzy szwadrony stacjonowały w miasteczku, co przynosiło ludności znaczne dochody. Do dobrobytu mieszkańców przyczyniała się także rządowa fabryka tytoniu i cygar, która w zimie zatrudniała 800 osób, a w lecie 500, przeważnie kobiet. Oprócz krajowego, fabryka przerabiała tytoń węgierski, turecki i amerykański. W 1862 r. Bako de Hette odprzedał majątek monasterzyski o pow. ok. 15000 morgów Józefowi Marcinowi Mołodeckiemu. Majątek, choć po I wojnie światowej w formie okrojonej, pozostał własnością Mołodeckich do 1936 r. kiedy to pałac i park zostały sprzedane fabryce tytoniu.

Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii z 1727 r., fundacji Józefa Potockiego. Trójnawowy z prezbiterium zbliżonym do kwadratu. Fasada dwuosiowa z wysuniętą częścią środkową. Kościół posiadał wspaniałe wyposażenie wnętrza (ołtarze, ambona, baldachim nad chrzcielnicą) z poł. XVIII w., drewniane, polichromowane i złocone, z ornamentem rokokowym. Partie rzeźbiarskie wykonane były przez Jerzego Pinsla i Antoniego Sztyla. W kościele znajdował się otoczony kultem obraz MB Bolesnej z 1. połowy XVII w., już w 1744 r. uznany za cudowny.

Po II wojnie światowej kościół zamieniono na magazyn, przy czym zniszczono całe wyposażenie wnętrza. Sam budynek kościelny zachował się w stanie niezłym (zburzono jedynie wieżyczkę z sygnaturką i obniżono zakończenie wież). Obraz MB, przewieziony początkowo do Łańcuta, od 1950 r. znajduje się w Bogdanowicach k. Głubczyc na Śląsku Opolskim.

Kaplica cmentarna, klasycystyczna, w formie miniatury rzymskiego Panteonu. Cerkiew gr.kat. z XIX w.

Pałac wybudowany przez L. Potocką ok. 1780 r., klasycystyczny, na planie szerokiego prostokąta, postawiony na wysokich suterenach, w środkowej części piętrowy, po bokach parterowy. Przy środkowej części elewacji głównej portyk z sześcioma kolumnami, nad którymi taras. Przed I wojną pałac urządzony był stylowymi meblami przywiezionymi przez Mołodeckich z dawniejszych siedzib. W 1914 r. całe wyposażenie uległo spaleniu przez Kozaków, a w 1917 r. pociski artyleryjskie zniszczyły prawie całe lewe skrzydło pałacu. W 1918 r. rozpoczęto odbudowę, która została przerwana z powodu braku funduszy.

Czasy obecne. Mimo starań komitetu parafialnego o zwrot kościoła miejscowe władze w 1991 r. przekazały go Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej.