Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

OKOPY ŚWIĘTEJ TRÓJCY

Położenie. Wieś w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położona u ujścia Zbrucza do Dniestru, na najdalszym płd.wschodnim krańcu II Rzeczypospolitej. Parafia rzym.kat. znajdowała się w Mielnicy, gr.kat. w Boryszkowcach.

Historia. Początek osadzie dała twierdza założona w 1692 r. na polecenie Jana III w celu obserwowania i nękania Turków, okupujących odległy o 20 km Kamieniec Podolski. Miejsce odpowiednie na twierdzę wybrał hetman Stanisław Jabłonowski, na wyniosłym cyplu skalnym między ramionami dwóch rzek, należącym do posiadłości Marcina Kątskiego h. Brochwicz. Sypanie wałów, w którym uczestniczyło całe wojsko, rozpoczęto z końcem września 1692 r. i po miesiącu warownia była ukończona. Tworzyły ją wysokie wały z trzema bramami, z których jedna, zbudowana nad przepaścią od strony Zbrucza, spełniała funkcję wieży strażniczej. Komendantem twierdzy mianowany został pułkownik Michał Brandt. Zadaniem załogi twierdzy było zabieranie Turkom dowożonej do Kamieńca żywności, przerywanie komunikacji, niszczenie pojazdów nieprzyjaciela. Zadanie swoje załoga Okopów spełniała w pełni, szczególnie w latach 1693–96. W 1699 r., po odzyskaniu Kamieńca Podolskiego, Okopy św. Trójcy straciły na znaczeniu. Michał Kątski starał się je przywrócić i w r. 1700 uzyskał od króla Augusta II pozwolenie na lokowanie wewnątrz umocnień miasta na prawie magdeburskim. Jednocześnie dał król przywilej na dwa jarmarki roczne i co­tygodniowe targi oraz uwolnił mieszkańców od danin i podatków na okres 10 lat. Lustracje hetmańskie dokonywane w czasach Augusta III świadczą, że w Okopach wciąż utrzymywana była załoga, a wały obsadzone działami. W 1764 r. Sejm przeznaczył pewne fundusze na remont warowni. Podczas konfederacji barskiej za wałami Okopów znalazł schronienie Kazimierz Pułaski wraz z kilkuset konfederatami. W marcu 1769 r. po zaciętej, bohaterskiej obronie wyparł ich stąd generał rosyjski Izmaiłow. Część konfederatów, broniąc się do końca, zginęła w gruzach spalonego kościółka.

Pod koniec XVIII w. stare fortyfikacje służyły jeszcze Austriakom. W XIX w. opuszczone, stopniowo niszczały, a samo miasteczko podupadło do tego stopnia, że utraciło status miejski, stając się wsią. W 1915 r. Rosjanie planując przeprowadzenie tędy kolei do Kamieńca Podolskiego, splantowali część wałów pod przyszłe tory.

Zabytki. W okresie międzywojennym istniały jeszcze częściowo wały wewnętrzne. Zachowały się mury dwóch bram, Lwowskiej i Kamienieckiej, które były piętrowymi budynkami z łamanego kamienia. Wnętrza były już wtedy zupełnie zrujnowane (bez stropów, sklepień i dachów). Z wałów zewnętrznych nie pozostały nawet ślady.

Kościółek z 1749 r., spalony w 1769, odbudowany ze składek społecznych pod koniec XIX w., dziś zrujnowany.

Okopy św. Trójcy są tłem zmagań obozu arystokratycznego ze zrewolucjonizowanym tłumem w Nieboskiej Komedii Zygmunta Krasińskiego.