Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW – UCZELNIE AKADEMICKIE

UNIWERSYTET im. króla JANA KAZIMIERZA
W 1658 r. na zjeździe generalnym polskiej prowincji jezuickiej wystosowano prośbę do generała zakonu w Rzymie o otwarcie akademii we Lwowie. Równocześnie rada miejska miasta wysłała list do króla Jana Kazimierza ... aby na ozdobę majestatu Rzeczypospolitej nowa akademia we Lwowie stanęła. Sejmik w Sądowej Wiszni wyłonił specjalną delegację, aby poprzeć tę sprawę na sejmie w 1661 r.
Lwowskie Kolegium Jezuickie, które miało być bazą projektowanej akademii, znajdowało się wówczas w rozkwicie i posiadało dwa wydziały: teologiczny i filozoficzny. Idei powołania nowej uczelni sprzeciwiała się Akademia Krakowska, pragnąca zachować pierwszeństwo. Utrudniała wszelkimi sposobami powołanie akademii we Lwowie, powołując się m.in. na konstytucję uchwaloną na sejmie w 1633 r., wykluczającą powstawanie równorzędnych jej zakładów naukowych.
W styczniu 1661 roku król Jan Kazimierz w czasie wizyty w krakowskim klasztorze Jezuitów podpisał dyplom erekcyjny Akademii Lwowskiej. Stwierdził tam, że Akademii ma być udzielony tytuł Uniwersytetu.
W 1758 r. król August III Sas potwierdził fundację Akademii lwowskiej jako dwuwydziałowej wyższej uczelni (teologia i filozofia). Rok później, w 1759 r. papież Klemens XIII zatwierdził powstanie tej Akademii, a jej uroczyste otwarcie odbyło się 11 grudnia tego samego roku. Akademia mieściła się w gmachu Kolegium Jezuickiego przy kościele Jezuitów (przy późniejszym placu Trybunalskim). Profesorami tej uczelni byli wtedy m.in. orientalista Tadeusz Krusiński, heraldyk Kasper Niesiecki oraz Grzegorz Piramowicz, późniejszy sekretarz Komisji Edukacji Narodowej. Wśród uczniów byli: Jan S. Jabłonowski, Ignacy Krasicki, Franciszek Karpiński.
Kasata zakonu Jezuitów w 1773 r. (wkrótce po I rozbiorze w 1772 r.) przekształciła Akademię lwowską w szkołę średnią, ale rząd austriacki potrzebował wykształconych urzędników do zarządzania nową prowincją w monarchii habsburskiej. W 1784 r. cesarz Józef II podpisał dyplom fundacyjny uniwersytetu Józefińskiego, który w tym roku rozpoczął działalność. Zajmując gmach Kolegium Jezuickiego na urzędy gubernialne, uniwersytet ulokowano w budynku klasztornym i kościele skasowanego zakonu Trynitarzy przy ul. Krakowskiej. Pierwszym rektorem został biskup przemyski ks. Wacław Belański, językiem wykładowym była łacina. Uczelnia składała się 4 wydziałów: Filozoficznego, Prawnego, Medycznego i Teologicznego. Po III rozbiorze Polski (1795) Austrii przypadł obszar obejmujący także Kraków. W 1805 r. przeniesiono Uniwersytet lwowski do Krakowa, a we Lwowie powstało Liceum, które było instytucją pośrednią między szkołą średnią a uniwersytetem. W 1817 r. Liceum lwowskie przekształcono ponownie w uniwersytet, a powtórny akt fundacyjny wystawił cesarz Franciszek I. Zabrakło jednak wydziału lekarskiego, a wydział filozoficzny stał się kursem wstępnym do innych wydziałów. W istocie więc Uniwersytet sprowadzał się do wydziałów prawa i teologii i podporządkowany był całkowicie władzy administracyjnej.
Po upadku Powstania Listopadowego Uniwersytet lwowski, mimo zaostrzenia kursu politycznego, prowadził działalność na niezmienionych zasadach organizacyjnych i programowych. Profesorowie Polacy należeli do wyjątków, jak np. Franciszek Stroński, kierujący katedrą filozofii. Jedynie na wydziale prawa Polacy dość licznie zajmowali stanowiska adiunktów, wśród nich Florian Ziemiałkowski i Franciszek Smolka (odebrano im jednak tytuły doktorów za działalność konspiracyjną).
Wiosna Ludów 1848 r. stworzyła możliwość polonizacji Uniwersytetu Lwowskiego. Już niebawem, w kwietniu tego roku, Uniwersytet otrzymał prawo nauczania w jęz. polskim., jednak na krótko, bo po kilku miesiącach austriackie władze wojskowe przeszły do kontrakcji. 2 listopada gen. Hammerstein zbombardował centrum Lwowa (z cytadeli), a budynki uczelni zostały poważnie zniszczone. Ogromne straty poniosła biblioteka. Zajęcia zostały wznowione dopiero w 1851 r. Uniwersytet został pomieszczony w budynkach dawnego konwiktu wychowawczego dla młodzieży szlacheckiej przy ul. św. Mikołaja.
Uniwersytet uzyskał autonomię, ale pozostał pod ścisłym nadzorem władz wiedeńskich. Wydział Filozoficzny przestał być przygotowawczym, podjęło tam wykłady kilku Polaków, jak Jacek Łobarzewski (założyciel uniwersyteckiego ogrodu botanicznego), Antoni Małecki, Wojciech Urbański; na Wydziale Prawa – Wojciech Fangor i Józef Zielonacki. Profesorowie austriacko-niemieccy byli nieprzychylni Polakom, a stołeczny charakter Lwowa w Galicji sprawił, iż starania o polonizację tej uczelni toczyły się we Lwowie dłużej i bardziej dramatycznie niż w Krakowie. Ciężar walki o spolszczenie Uniwersytetu spadł na namiestnika Agenora Gołuchowskiego, Sejm Krajowy i poszczególnych profesorów. Nie sprzyjały też pełnemu spolszczeniu uczelni stosunki narodowościowe w Galicji – w 1862 r. władze powołały kilka katedr na Wydziale Prawa z ukraińskim językiem wykładowym. Gołuchowski zaproponował przyznanie takich katedr także Polakom, jednak nie dopuścili do tego profesorowie niemieckojęzyczni. Walki o polskość uczelni jednak nie przerwano, ale zasadnicze zmiany rozpoczęły się w latach 60., gdy aktualna stała się autonomia Galicji. Dekret cesarza Franciszka Józefa z 4 lipca 1871 przyniósł zniesienie niemieckiego języka wykładowego, ale dopiero po kilku latach – niemieckiego języka urzędowego. W 1872 r. rektorem uczelni wybrano Polaka, Antoniego Małeckiego. Przywrócenie Wydziału Lekarskiego przewlekał rząd austriacki aż do 1894 r.
Od lat 70 XIX wieku datuje się wszechstronny rozkwit Uniwersytetu Lwowskiego, oparty o znakomitą polską kadrę profesorów i prowadzone przez nich studia. Pomimo swych osiągnięć i rangi – był czwartym co do wielkości uniwersytetem w monarchii austro-węgierskiej (po wiedeńskim, praskim i budapeszteńskim) – borykał się z trudnościami materialnymi, ponieważ w budżecie szkół wyższych Austrii był na przedostatnim miejscu. Budynek przy ul. św. Mikołaja od dawna nie odpowiadał potrzebom uczelni, a dużym osiągnięciem było wzniesienie w 1905 r. budynku biblioteki uniwersyteckiej. Na przełomie XIX/XX w. bujnie rozwinęło się ideowo-patriotyczne życie młodzieży studenckiej.
Pod koniec XIX w. niektóre wydziały na Uniwersytecie Lwowskim mogły już rywalizować z dyscyplinami naukowymi na Uniwersytecie Jagiellońskim: na filozofii we Lwowie świetne studia historyczne prowadzili Ksawery Liske, Ludwik Finkel, Tadeusz Wojciechowski, Szymon Askenazy; w zakresie filologii polskiej Wilhelm Bruchnalski, Roman Pilat, Józef Kallenbach, Jan Kasprowicz, a filologii klasycznej Ludwik Ćwikliński, Bronisław Kruczkiewicz, Tadeusz Sinko. Na polu filozofii działalność naukowa i pedagogiczna Kazimierza Twardowskiego uformowała szkołę, z której czerpały potem wszystkie uniwersytety II Rzeczypospolitej. W różnych dyscyplinach nauk przyrodniczych: zoolog Benedykt Dybowski, Józef Nusbaum-Hilarowicz, botanik Marian Raciborski, fizyk Marian Smoluchowski, geograf Eugeniusz Romer. Na Wydziale Prawa wykładali wybitni uczeni: Leon Biliński, Oswald Balzer, Władysław Abraham, Leon Piniński, ekonomiści Stanisław Głąbiński i Stanisław Grabski. Lwowską medycynę reprezentowali Ludwik Rydygier, Antoni Gluziński, Leon Popielski, Emanuel Machek, Stanisław Bądzyński.
Od 1901 r. na Uniwersytecie Lwowskim miały miejsce wystąpienia studentów ukraińskich, żadających przekształcenia uczelni w dwujęzyczną, mimo że prawa Ukraińców do osobnych, równoległych z polskimi niektórych katedr oraz języka wykładowego i egzaminacyjnego ukraińskiego były respektowane. Komplikująca się sytuacja międzynarodowa przed 1914 r. wygasiła te zatargi.
I wojna spowodowała częściowe rozproszenie się kadry profesorskiej. Uniwersytet przerwał swoją działalność, gdy Lwów zajęli Rosjanie. Podjęta została na nowo, gdy do miasta powrócili Austriacy.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości siedzibą Uniwersytetu – który otrzymał imię swego fundatora, króla Jana Kazimierza – stał się obszerny i monumentalny gmach dotychczasowego galicyjskiego Sejmu Krajowego. Inauguracja odbyła się 25 X 1919 r., ale normalna praca naukowo-dydaktyczna rozpoczęła się dopiero w następnym roku, na skutek zagrożenia Lwowa walkami z Ukraińcami i wojną z Rosją bolszewicką oraz udziału w nich zarówno studentów, jak i wykładowców (1918–20).
Uniwersytet Jana Kazimierza miał początkowo 4 wydziały: Teologiczny, Prawa, Filozoficzny i Lekarski. Wydział Filozoficzny podzielono w 1924 r. na Matematyczno-Przyrodniczy i Humanistyczny. W okresie II RP uczelnia przeżyła swój najintensywniejszy w historii rozwój naukowy. Z UJK wyszły pokolenia znakomitych uczonych polskiej i światowej sławy.
Na Wydziale Teologicznym do najznakomitszych profesorów należeli księża Jan Stepa, Alojzy Klawek, Józef Umiński, Szczepan Szydelski, Adam Gerstman; na Wydziale Prawa – oprócz wcześniej wymienionych: Ludwik Ehrlich, Karol Stefko, Roman Longchamps de Berier, Przemysław Dąbkowski; na Wydziale Lekarskim: Rudolf Weigl, Józef Markowski, Roman Rencki, Jakub Parnas, Tadeusz Ostrowski, Witold Nowicki, Adam Bednarski; na Wydziale Humanistycznym – oprócz wcześniej wymienionych: filozofowie Kazimierz Ajdukiewicz i Roman Ingarden, historycy Stanisław Zakrzewski, Aleksander Semkowicz, Kazimierz Bujak, Adam Szelągowski, Stanisław Łempicki, historycy sztuki Władysław Podlacha i Mieczysław Gębarowicz, filolodzy klasyczni Jerzy Kowalski i Ryszard Gansiniec, romanista Edward Porębowicz, językoznawca Jerzy Kuryłowicz, archeolodzy i etnolodzy Jan Czekanowski, Edmund Bulanda, Tadeusz Sulimirski, poloniści – poza wcześniej wymienionymi: Antoni Małecki, Juliusz Kleiner, Edward Kucharski; na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym: matematycy Stefan Banach – twórca „lwowskiej szkoły matematycznej”, Hugo Steinhaus, Stanisław Róziewicz, Eustachy Żyliński, fizycy Stanisław Loria, Szczepan Szczeniowski, przyrodnicy – oprócz wcześniej wymienionych: Kazimierz Sembrat, Stanisław Kulczyński, geografowie August Zierhoffer, Henryk Arctowski, Józef Zwierzycki, Jan Samsonowicz, Julian Tokarski.
Wybuch II wojny światowej zakończył tragicznie kilkuwiekowe dzieje Uniwersytetu Lwowskiego, którego ostatnim wcieleniem był UJK. Część profesorów i pracowników naukowych w czasie kolejnych okupacji straciła życie lub została deprtowana. Po zakończeniu wojny profesorowie lwowscy zasilili wszystkie dawne i nowe uniwersytety krajowe, nie wyłączając krakowskiego, a także wiele zagranicznych.