Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

JEZUPOL

Niewielkie miasteczko w powiecie i wojew. stanisławowskim, położone na płd.wsch. od Halicza, u ujścia Bystrzycy do Dniestru.

Historia. Pierwotnie miejscowość nazywała się Czesybiesy. Pierwsza o nich wzmianka pochodzi z 1435 r., kiedy to Jan Rozumek z Klezowa sprzedał je Marcinowi z Wrocimowic h. Półkozic, uczestnikowi bitwy pod Grunwaldem. Ten z kolei w 1437 r. odsprzedał majątek Michałowi
z Buczacza, kasztelanowi halickiemu. W 1485 r., po śmierci ostatniego z tej linii Buczackich, Czesybiesy przeszły na jego córkę zamężną za Janem Kamienieckim h. Pilawa. W 1550 r. były własnością Stanisława Marcina Zborowskiego, kasztelana krakowskiego, który wybudował tu drewniany zameczek. Po nim odziedziczył je najmłodszy z jego synów, Krzysztof, skazany na banicję za wichrzenie przeciwko królowi. Skonfiskowany banicie majątek, król Zygmunt III nadał Jakubowi Potockiemu. W 1594 r. podczas oblężenia przez Tatarów doszło na zamku do wybuchu prochu, czego następstwem był pożar, który ogarnął także całe miasto. Potocki z załogą zdołali ujść pożarowi i Tatarom. Te dramatyczne wydarzenia miały spowodować konwersję kalwinisty Potockiego na katolicyzm. Jako wotum za ocalenie ufundował kościół pw. Wniebowzięcia NPM i klasztor oo. dominikanów. Wtedy też została zmieniona nazwa miasta na Jezupol, co etymologia ludowa łączy z okrzykiem uchodzących z płonącego zamku: Jezu daj pole! Potocki rozpoczął też budowę nowego zamku z kamienia i cegły. Obie rozpoczęte przez niego budowy doprowadził do końca jego syn Mikołaj. Miasto wraz z klasztorem niszczone było dwukrotnie: w latach 1648–49 i 1676. Zniszczony zamek wyremontowała wdowa po ostatnim właścicielu z rodziny Potockich, która w 1692 r. sprzedała dobra jezupolskie Stanisławowi Janowi Jabłonowskiemu. W posiadaniu jego rodziny pozostał Jezupol przez przeszło sto lat. Dopiero w 1817 r. drogą rodzinnych koligacji dostał się Kajetanowi Dzieduszyckiemu, który ok. 1840 r. w sąsiedztwie ruin zamkowych wybudował nowy dwór, a w 1843 r. nowy murowany kościół oo. dominikanom. Dwór był skromnym, piętrowym budynkiem na rzucie wydłużonego prostokąta. Ponieważ syn Kajetana był zapalonym hodowcą koni rasy arabskiej, część południowa dworu przeznaczona była na łączącą się bezpośrednio z pokojami mieszkalnymi stajnię ogierów, a część północna na stajnię klaczy. W 1849 r. Wojciech Dzieduszycki przebudował dwór na okazały pałac, przy czym zlikwidował stajnię ogierów, dobudowując w jej miejsce pomieszczenia mieszkalne, i urządził wnętrza kolekcjonowanymi przez siebie dziełami sztuki. W r. 1914, w czasie ofensywy rosyjskiej, pałac został spalony, a część dzieł sztuki zrabowana. Najcenniejsze okazy zdołano jednak ukryć. W 1925 r. pałac odbudowano, ale już bez północnej części stajennej. Ostatnim właścicielem Jezupola był Władysław Jakub Dzieduszycki, który w 1940 r. zginął w sowieckim więzieniu we Lwowie.

Z Jezupola wywodzili się:

Wojciech Dzieduszycki (1848–1909), polityk, filozof i eseista, austriacki minister dla Galicji, profesor filozofii i estetyki na Uniwersytecie Lwowskim, znany z dowcipu;

Wojciech Dzieduszycki (wnuk poprz., ur. 1912), śpiewak, aktor, twórca lwowskiego kabaretu we Wrocławiu.