Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TYŚMIENICA

Położenie. Miasteczko w powiecie tłumackim, wojew. stanisławowskim, położone o 14 km na płd.wsch. od Tłumacza i 12 km od Stanisławowa. Leży na wys. 252 m npm., w dolinie rzeczki Worony, dopływu Czarnej Bystrzycy. Przechodził tędy gościniec ze Stanisławowa do Niżniowa.
Tyśmienica stanowiła i pozostaje do dziś centrum przemysłu białoskórniczego (skóry szlachetne).
Historia. Pierwotnie była to osada rozłożona na wzgórzu zwanym Horodyszcze. W 1062 r. osiedlili się tu Ormianie, których 200 lat później licznymi przywilejami obdarzył król Kazimierz Wielki. Tyśmienica należała do dóbr królewskich i w 1448 r. król Kazimierz Jagiellończyk wydał przywilej nadający jej miejskie prawo magdeburskie. W 1513 r. miasto zostało doszczętnie spalone przez Turków, Tatarów i Wołochów. Część mieszkańców ocalałych z pogromu przeniosła się w dolinę Worony, zakładając tam nowe miasto. Nie wiadomo, kiedy Tyśmienica przeszła w ręce prywatne. Na początku XVI w. właścicielami jej byli dziedziczni panowie z Paniowa. W XVII w. należała już do Potockich. Mikołaj Potocki, hetman wielki koronny, ufundował w 1631 r. parafię rzym.kat., do obsługi której sprowadził dominikanów. Pierwszym przeorem tutejszego klasztoru był o. Szymon Okolski, autor dzieła Russia glorida, wydanego w 1646 r. we Lwowie, a opisującego dzieje tamtejszej prowincji dominikańskiej. O. Okolski pełnił także przez pewien czas funkcję kapelana i kaznodziei obozowego hetmana Potockiego.
Tyśmienica była kilkakrotnie niszczona podczas napadów tatarskich, tureckich i wołoskich i za każdym razem szybko się odbudowywała. Wraz z miastem niszczone były także drewniany kościół i klasztor dominikański, które po ostatnim zniszczeniu pożarem w 1763 r. odbudowano z cegły. Dominikanie utrzymali się w Tyśmienicy aż do 1936 r., kiedy to ich tutejszy klasztor jako zbyt mały został zlikwidowany przez władze generalne zakonu.
Wielkim wydarzeniem w historii miasta był pobyt Jana III, który w 1686 r. zbierał tu wojska i żegnał się z królową Marysieńką przed wyprawą na Wołochów. Tyśmienica przez długi czas należała do Potockich, z pewną jednak przerwą (nie ma pewności kiedy i jak długo), wiadomo jedynie, że dziedzictwo rodowe przejął na nowo w 1755 r. Stanisław Potocki (z rąk Michała Wielhorskiego), a po nim jego syn Józef (zm. 1802).
Ludność Tyśmienicy była wielonarodowościowa i wielowyznaniowa. Grekokatolicy oprócz drewnianej cerkwi parafialnej mieli jeszcze dwie inne, a w latach 1732–44 istniał tu monaster bazylianów. Ważną rolę odgrywała w Tyśmienicy gmina ormiańska, powiększona przez Dominika Potockiego, który w 2. połowie XVII w. osiedlał tu ormiańskich uchodźców z zajętego przez Turków Kamieńca Podolskiego. Ormiańscy kupcy mieli w Tyśmienicy składy towarów, a zajmowali się głównie handlem skórami safianowymi. Mieli także własną parafię z kościołem początkowo drewnianym, a po 1759 r. murowanym. Około 1739 r. przy kościele ormiańskim istniała szkoła. Była w Tyśmienicy także bóżnica żydowska, wybudowana w XVIII w.
Z XIX-wiecznych dziejów Tyśmienicy znamy tylko nieliczne fakty. Wiadomo, że w 1806 r. cesarz austriacki Franciszek I nadał miastu przywilej na jarmarki roczne; że pod koniec lat 50. przebywał tu poeta Wincenty Pol oraz że w 1882 r. miasto zniszczył pożar.
W czasie II wojny światowej miasto zostało bardzo zniszczone, po wojnie zaś zabudowane blokami.
Z historycznych zabytków Tyśmienicy do dzisiaj ocalała tylko drewniana cerkiew z 1736 r. i dzwonnica oraz część murów kościoła i klasztoru dominikańskiego. Obecnie nie ma tam żadnego kościoła rzym.kat.