Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

PRZEMYŚLANY

Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim przy linii kolejowej Lwów–Brzeżany, oddalone od Lwowa o ok. 60 km. Leży na wys. 282 m n.p.m. nad rzeką Gniłą Lipą. W okresie międzywojennym liczyło ok. 5000 mieszkańców. Pracowały tu młyny, gorzelnia, fabryka likierów, rozwinięty był handel. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu.
Historia. Przemyślany były długo ubogą osadą, często niszczoną podczas najazdów tatarskich. Pod koniec XVI w. należały do Jerzego Ulanickiego, a w 1596 r. na mocy wyroku Trybunału lubelskiego – za zbiegłych tam i nie wydanych przez Ulanickiego włościan – zostały zajęte przez Sebastiana Kuropatnickiego. Prawa miejskie uzyskały zapewne na początku XVII w. W 1642 r. Anna z Polanowic Mrożkowa ufundowała parafię rzym.kat. Wiktoria Elżbieta Potocka sprowadziła do Przemyślan w 1665 r. dominikanów-obserwantów, którzy przetrwali tam do kasaty w 1791 r. Francuski podróżnik w 2. poł. XVII w. opisywał Przemyślany, będące wówczas własnością Sieniawskich, jako miasto otoczone wałami ziemnymi z drewnianą palisadą. W 1698 r. istniał jeszcze niewielki murowany budynek zamkowy kryty gontem. Na przełomie XVIII/XIX w. Przemyślany były dziedzictwem Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej. Po jej śmierci w 1816 r. dostały się, wraz z tzw. schedą dźwinogrodzką, jej wnukom Alfredowi i Arturowi Potockim. Przy podziale spuścizny w 1822 r. przypadły Alfredowi, pierwszemu ordynatowi łańcuckiemu, marszałkowi galicyjskiemu. Następnie przeszły na jego syna, również Alfreda, polityka, ministra i premiera Austro-Węgier, który dwukrotnie uzyskał mandat poselski z gminy przemyślańskiej.
W 1851 r. przybył do Przemyślan pszczelarz Julian Lubieniecki i zakupił niewielkie gospodarstwo, w którym założył pasiekę, złożoną z ok. 400 uli. W 1857 r. Lubieniecki zorganizował w Przemyślanach własną szkołę pszczelarską, jedyną w tym czasie tego typu szkołę zawodową w Europie. Szkoła początkowo kształciła 40, a w latach następnych już po 100 uczniów rocznie. Pochodzili oni z różnych stron Galicji i z zaboru rosyjskiego, rekrutowali się z różnych warstw społecznych. Nauka była bezpłatna, uczniowie pokrywali tylko koszty utrzymania. Ostatnia wzmianka o szkole zapisana została w 1861 r.
W 1910 r. wielki pożar zniszczył miasto niemal całkowicie, szybko jednak zostało odbudowane.
Zabytki. Parafialny kościół dominikański pw. śś. Piotra i Pawła wraz z budynkiem klasztornym, ufundowane w 1665 r. przez W.E. Potocką. Kościół na planie krzyża, z wielobocznym prezbiterium i dwiema małymi kaplicami po obu stronach nawy głównej, z jedną wieżą i z pięknym portalem głównym. Po II wojnie przebudowany na fabrykę parasoli, przy czym ścięto wieżę. Figura Matki Boskiej z XVIII w. w pobliżu kościoła.
Bożnica z XVIII w. na rzucie kwadratu, z przyporami na narożach. Gmach „Sokoła” w stylu neorenesansowym.
Czasy obecne. Mimo usilnych, dramatycznych starań miejscowej społeczności polskiej władze przez długi czas nie chciały zwrócić kościoła. W 1993 r. wydały zezwolenie na budowę kaplicy na cmentarzu, którą następnie kazały rozebrać. Wierni jednak się temu oparli. Obecnie do kultu służy już odzyskany kościół.
Według danych z 1992 r. w Przemyślanach żyło około 80 Polaków, a w okolicznych wsiach ok. 250.