Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TREMBOWLA

Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, przy linii kolejowej Tarnopol–Kopyczyńce (–Czortków–Stanisławów), w odległości 30 km od Tarnopola. Położona nad rzeką Gniezną (zob. CL 2/2000) w pobliżu jej ujścia do Seretu. W okresie międzywojennym liczyła ok. 8 tys. mieszkańców. Parafie obu obrządków były na miejscu.
Historia. Stary gród, założony w okresie ruskim, w X w., po podbiciu ziemi Lachów przez ks. Włodzimierza Wielkiego. Od 1097 stolica odrębnego księstwa trembowelskiego, następnie włączona do księstwa halickiego. W 1241 r. zniszczona w czasie najazdu tureckiego. Przyłączona do Polski przez Kazimierza Wielkiego w 1366 r., weszła w skład dóbr królewskich. Król wzniósł tu murowany zamek, obok którego powstało miasto. W 1382 r. otrzymała Trembowla miejskie prawo magdeburskie. W XV w. stała się siedzibą starostwa i sądu ziemskiego. Kazimierzowski zamek rozbudował w 1534 r. Jan Tenczyński, kasztelan krakowski, używając jako budulca drewna. W takiej formie zamek przetrwał do początków XVII w. Gdy zaczął grozić ruiną, Aleksander Bałaban, starosta trembowelski, wybudował nowy, obszerniejszy, w całości murowany. Ukończony w 1631 r. zamek był założony na planie pięcioboku, z wielkim owalnym rondlem i stanowił najpotężniejszą warownię w tych stronach.
Wprawdzie w czasie pierwszego większego oblężenia w 1648 r., w nastroju paniki po klęsce pilawskiej, zamek został opuszczony bez walki i złupiony przez Kozaków, to w latach następnych wytrzymał wiele oblężeń. W 1672 r. podczas najazdu Turków na Polskę, choć przygotowany do obrony i zaopatrzony w zapasy na 20 tygodni, znów poddał się wobec ogromnej przewagi nieprzyjaciela. Turcy po kilku dniach opuścili zamek w stanie nienaruszonym. Trzy lata później, gdy na Podole natarła armia turecko-tatarska, załoga zamku, składająca się z 82 dragonów i 120 uciekinierów, podjęła obronę i wytrzymała ciężkie oblężenie, które zamieniło zamek w stertę gruzu. Obroną dowodził kapitan Jan Samuel Chrzanowski, a dużą, obrosłą legendą rolę odegrała w niej jego żona, Anna Dorota. Turcy odstąpili od Trembowli na wieść o nadciągającej odsieczy pod wodzą Sobieskiego. W 1676 r. Sejm Rzeczypospolitej podjął uchwałę o odbudowie zamku. Starannie odrestaurowany i wyposażony, wytrzymał nowe oblężenie podczas niespodziewanego najścia Turków, a jego załoga kulami z dział zmusiła napastnika do odwrotu. Po odzyskaniu przez Polskę Kamieńca Podolskiego (1699) zamek stracił swe znaczenie strategiczne i zaczął podupadać. Pod koniec XVIII w. miał jeszcze częściowo zachowane dachy, lecz niebawem zaczęto rozbierać wewnętrzne ściany zamku, a uzyskany tak budulec wykorzystywano przy budowie koszar dla konnicy austriackiej, która stacjonowała tu w XIX w.
Duże znaczenie w dziejach Trembowli, obok zamku, miał także klasztor karmelitów trzewiczkowych, założony w 1620 r. staraniem Piotra Ozgi, starosty trembowelskiego, wspieranego przez okoliczną szlachtę. Przy kościele klasztornym erygowana została parafia rzym.kat. Klasztor był kilkakrotnie niszczony w czasie najazdów tureckiech, ostał się jednak podczas kasaty józefińskiej i przetrwał aż do 1945 r.
Mieszczanie trembowelscy zajmowali się niemal wyłącznie rolnictwem; rzemiosło nie było tu rozwinięte. Nieopodal miasta znajdowały się kamieniołomy, dostarczające znanego, czerwonego kamienia trembowelskiego, używanego na płyty chodnikowe.
Zabytki. Kościól i klasztor karmelitów, wybudowane w latach 1635–39. Kościół późnorenesansowy, trójnawowy, z prezbiterium zakończonym wielobocznie. Otoczone murem z basztami obronnymi. Obecnie w ruinie.
Kościół parafialny pw. śś. Piotra i Pawła, zbudowany w latach 1922–27, projektowany przez Adolfa Szyszko-Bohusza w stylu bazyliki wczesnochrześcijańskiej. Trzynawowy z kolumnami jońskimi i bogato rzeźbionym stropem, fasada frontowa dwuwieżowa. Po 1946 r. zamieniony na dom kultury, dzięki czemu zachowany w dobrym stanie: przy adaptacji rozebrano tylko wieże.
Cerkiew św. Mikołaja z XVI w., inkastelowana, przerobiona gruntownie ok. 1735 r., jednonawowa., nie istnieje. Klasztor bazylianów z XVI/XVII w., w ruinie.
Ruiny zamku, XVI–XVII w.
Stan obecny. Kościół parafialny zwrócono do kultu w 1993 r., następnie znów odebrano, dopuszczając wiernych jedynie do oddzielonego od wnętrza chóru. W wyniku interwencji nuncjusza papieskiego zgodzono się w niedziele i święta udostępniać nawy kościelne. Obecnie cały kościół jest w posiadaniu parafii.
Według spisu ludności z 1989 r. w Trembowli żyło ok. 170 Polaków.