Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ZALESZCZYKI

Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim. Leży przy linii kolejowej (Lwów–Stanisławów–) Czortków–Czerniowce, w odległości ok. 300 km na płd.wsch. od Lwowa. Usytuowane na lewym brzegu Dniestru, okalającego je z trzech stron. Przed II wojną liczyło ok. 6 tys. mieszkańców. Dzięki pięknemu położeniu i ciepłemu, suchemu klimatowi, były Zaleszczyki miejscowością klimatyczną i letniskową, nazywaną polskim Meranem. Słynęły także z sadów morelowych i brzoskwiniowych. Z zakładów przemysłowych czynne były elektrownia i garbarnia. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu.
Historia. Wzmiankowane już w 1340 r. jako własność Lubomirskich. Osada położona nad Dniestrem, którym odbywał się spław zboża i drewna nad Morze Czarne, miała pewne znaczenie handlowe. Rozwój jej nastąpił jednak dopiero wówczas, gdy wraz z okolicznymi ziemiami przeszły w 1754 r. w posiadanie Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego. Zapewne z inicjatywy zarządcy dóbr Poniatowskich, majora Dettykera, sprowadzeni zostali do Zaleszczyk niemieccy tkacze dla uruchomienia wyrobu wełnianych kamlotów, sukna oraz płótna. Dla nowych osadników wybudowano zbór, a w 1759 r. utworzono parafię ewangelicko-augsburską. W 1766 r. król Stanisław August, kolejny właściciel Zaleszczyk, nadał im prawa miejskie, a następnie status miasta królewskiego, co wzmocniło ich rolę jako punktu tranzytowego w handlu ze Wschodem. Król ustanowił tu także jarmark roczny na św. Marka. Pewien cios rozwojowi miasta zadało spustoszenie go w 1769 r. przez zagon turecki. W 1784 r. erygowana została parafia rzym.kat. Po królu Zaleszczyki dostały się ks. Józefowi Poniatowskiemu Żywą pamięć o nim miejscowa tradycja przechowała do II wojny światowej.
W 1. ćwierci XIX w. Zaleszczyki zakupił Ignacy Brunicki, syn wzbogaconego na handlu końmi Izaaka Braun Braunsteina. Przez cały XIX wiek pozostawały Zaleszczyki w rękach Brunickich, którzy w 1829 r. otrzymali tytuł baronowski. W 1852 r. gościł u nich cesarz Franciszek II, który w tym czasie wizytował Galicję. Około r. 1854, w związku z wojną krymską, wybudowano w Zaleszczykach fortyfikacje, obecnie zupełnie zniszczone. Bruniccy byli dobrymi gospodarzami i pod ich ręką miasto przeżyło okres ponownego rozwoju. Powstała w nim gorzelnia, browar i cegielnia. Rozwinęło się sadownictwo, a duża część zebranych owoców przeznaczona była na eksport. Intensywny był nadal handel zbożem i drewnem na Dniestrze, który jako nieopłacalny ustał dopiero po zbudowaniu kolei żelaznej. W 1902 r. Zaleszczyki przeszły na własność Henryka Wattmana, po którym odziedziczyła je jego córka, a wnuczka Jakuba Brunickiego, zamężna za Augustem Turnauem. Byli oni właścicielami Zaleszczyk do II wojny światowej. We wrześniu 1939 r. przez Zaleszczyki odbyła się ewakuacja części władz państwowych II RP i korpusu dyplomatycznego.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Stanisława bpa, fundowany w r. 1784, ukończony w 1824, murowany, z płaskim sklepieniem, pokrytym freskami, przedstawiającymi sceny z życia św. Stanisława. Przez władze sowieckie zamieniony został na magazyn soli i nawozów sztucznych, przy czym rozebrano wieżę kościelną.
Budynek ratusza, piętrowy, z czterema wieżyczkami na narożnikach, zbudowany w 2. poł. XVIII w. – według miejscowej tradycji jako zameczek myśliwski ks. Józefa Poniatowskiego. Zamieniony na ratusz, pełnił zarazem rolę bazaru z kramami. Wysadzony w powietrze w 1967 r.
Dworki miejskie parterowe i piętrowe z charakterystycznymi ganeczkami. Pałac klasycystyczny z 1. poł. XIX w., zbudowany przez Leona Antoniego Brunickiego, zapewne przy wykorzystaniu murów siedziby poprzednich właścicieli – został zburzony. Pałac otoczony był niezbyt rozległym parkiem krajobrazowym, w którym znajdował się nieistniejący również teatr letni ks. Józefa Poniatowskiego.
Czasy obecne. Kościół zwrócony do kultu ze ścianami przeżartymi solą do wys. 5 metrów, zdewastowany i ograbiony. Rekonsekrowany w 1991 r., częściowo odrestaurowany (nowy dach, nowa posadzka). Zawilgocone mury wciąż nie nadają się do położenia nowych tynków. Przy wyposażaniu kościoła pomaga Koło Zaleszczykowian w Krakowie. Do kościoła dojeżdżają księża michaelici z Borszczowa.
Według spisu ludności z 1989 r. żyło tu 51 Polaków, a do kościoła przychodziło ok. 80 osób, w tym 30 Polaków.
W Zaleszczykach urodzili się: Leon Biliński (1846–1923), profesor prawa i rektor UJK we Lwowie, poseł na sejm i minister skarbu Galicji oraz RP w rządzie I. Paderewskiego; Henryk Gąsiorowski (1878–1947), wybitny geograf i krajoznawca; Mikołaj Hoszowski (1778–1828), profesor Uniwersytetu w Krakowie, senator Rzeczypospolitej Krakowskiej (ur. w Żeżawie k. Zaleszczyk).