Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

SAMBOR

Położenie. Miasto powiatowe w woj. lwowskim, 78 km na płd. zach. od Lwowa, na skrzyżowaniu linii kolejowych Lwów–Sianki (–Użhorod) oraz linii podkarpackiej (transwersalnej Żywiec–Stanisławów). Leży nad Dniestrem, blisko Strwiąża, na wys. 292 m n.p.m.
Spis ludności dokonany w 1931 r. wykazał w Samborze 22 270 mieszkańców, w tym: 54,8% Polaków, 28,7% Żydów i 16,5% Rusinów. Oprócz rozwiniętego handlu posiadał Sambor w tym czasie szereg zakładów przemysłowych: odlewnię żelaza, cegielnie, garbarnie, młyny, rafinerię spirytusu oraz fabryki chemikaliów i wódek.
Historia. Według tradycji założony w XIII w. przez uchodźców ze zniszczonego przez Tatarów Starego Sambora. Istnienie Sambora w 2. połowie XIV stulecia jest już udokumentowane źródłowo. Parafia rzym.kat. erygowana przypuszczalnie ok. 1370 r. Formalnej lokacji dokonał w 1390 r. ówczesny właściciel dóbr samborskich, Spytek z Melsztyna. W 1413 r. samborszczyzna, odebrana spadkobiercom Spytka, weszła w skład królewszczyzn jako starostwo grodowe i przekazana została Odrowążom. Król Władysław Jagiełło nadał Samborowi prawo magdeburskie w 1419 r. i obdarzył miasto licznymi przywilejami. W roku 1451 przebywał tu przez pewien czas król Kazimierz Jagiellończyk i tu przyjmował poselstwo od swej ciotki Marii, wdowy po hospodarze mołdawskim, przybyłe z prośbą o pomoc dla jej syna w rozgrywkach o władzę.
Pomyślny rozwój miasta, które już w XV w. było ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu, przerwany został w 1498 r. najazdem Tatarów i Turków. Król Jan Olbracht uwolnił je wówczas na 10 lat od wszelkich podatków i danin. Na początku XVI w. dzierżawcą starostwa samborskiego był Krzysztof Szydłowiecki, który otoczył miasto murami i wałami ziemnymi. Do systemu murów obronnych należał położony poza ich obrębem zamek, siedziba starosty. W latach 30. XVI w. posiadaczką starostwa była królowa Bona, która bywała w Samborze i interesowała się jego stanem gospodarczym. Aby pomóc mieszkańcom miasta, które podnosiło się ze zniszczeń, królowa ofiarowała z własnej szkatuły 50 złp. na budowę wodociągu. Od 2. połowy XVI w. Sambor stał się miastem wielonarodowościowym dzięki przywilejowi Zygmunta Augusta, który zezwolił Rusinom na budowę domów przy ul. Ruskiej i uprawianie dowolnych zawodów. Po przystąpieniu do unii brzeskiej Rusini uzyskali pełnię praw obywatelskich. Ludność żydowska zamieszkiwać mogła przedmieście Blich i trudnić się handlem (wyjąwszy dni targowe). W 1590 r. sejm nadał okoliczne saliny, przynoszące duże dochody, jako tzw. dobra stołowe Zygmuntowi III i jego następcom. Sambor był w tym czasie miastem zamożnym, co zawdzięczał handlowi, głównie winem węgierskim, oraz rzemiosłu zorganizowanemu w 21 cechach. Odbywało się tutaj aż 5 jarmarków rocznie. Na początku XVII w. starostą samborskim był Jerzy Mniszech. W 1605 r. Dymitr Samozwaniec zawarł z nim w Samborze umowę, że gdy zasiądzie na tronie carów, poślubi jego córkę Marynę. W 1648 r. bezskutecznie oblegali Sambor Kozacy, a w 1657 r. książę siedmiogrodzki Rakoczy. W 1696 r. wojsko, które pod wodzą Bogusława Buranowskiego zawiązało konfederację dla uzyskania wypłaty zaległego żołdu, pustoszyło Sambor i okolicę. Kolejne zniszczenia przyniosły miastu wojna ze Szwedami na początku XVIII w. i zaraza w 1707 r. W 1732 r. król August II zezwolił Żydom na osiedlanie się na gruntach zamkowych i na prowadzenie tam rzemiosła i handlu. August III w 1763 r. przywilej ten zatwierdził.
Po rozbiorach Polski Sambor znalazł się w zaborze austriackim. W okresie autonomii galicyjskiej wzrosła aktywność społeczno-kulturalna i patriotyczna mieszkańców Sambora. W 200. rocznicę wiktorii wiedeńskiej (1883) wmurowano w kościele parafialnym tablicę pamiątkową, a w 1906 r. odsłonięto w mieście pomnik Kościuszki. Samborzanie licznie wstępowali do Legionów Polskich. W okresie międzywojennym działały w Samborze trzy gimnazja państwowe i siedem prywatnych, liceum pedagogiczne, szkoła zawodowa i pięć szkół powszechnych.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Matki Boskiej i Ścięcia św. Jana Chrzciciela, rozpoczęty w 1530 r., w 1637 zniszczony przez pożar, w 1664 rekonsekrowany po odbudowie. Murowany z cegły, trójnawowy, bazylikowy. Do fasady dostawiona wieża na planie kwadratu, przy prezbiterium przybudówka z zakrystią i skarbcem na piętrze. W głównym ołtarzu rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego z drewna polichromowanego, z XVIII w. Chrzcielnica z brązowego marmuru z XVII w. Plebania, dawny dom Misjonarzy (którzy w XVII/XVIII w. obsługiwali parafię samborską), wybudowana w 1. poł. XVIII w. Po II wojnie mieściła izbę porodową, obecnie Muzeum Bojkowszczyzny.
Kościół Bernardynów pw. Wniebowzięcia NPM, pierwotnie jezuicki, fundowany w 1698 r. przez Marcina Chomętowskiego, zbudowany 1709–53. Murowany z cegły, jednonawowy z trzema parami kaplic po bokach, fasada dwuwieżowa, jest typowym okazem architektury późnobarokowej. Po kasacie jezuitów (1773) zamieniony na magazyn wojskowy, w 1847 przekazany bernardynom. Po II wojnie zamieniony na magazyn, w latach 80. odrestaurowany i zamieniony na salę koncertową. Dawny klasztor i szkoła jezuicka są użytkowane przez szkołę muzyczną.
Cerkiew, ufundowana w 1738 r. przez Komarnickich. W ołtarzu otoczony kultem obraz MB z Dzieciątkiem.
Ratusz pierwotnie drewniany, w XVII w. murowany. Obecny kształt pochodzi z 1844 r.
Z a b y t k i  n i e i s t n i e j ą c e. Kościół i klasztor Dominikanów, ufundowane w 1406 r. przez Elżbietę, wdowę po Spytku z Melsztyna na pocz. XVII w., odbudowane ze zniszczeń przez Jerzego Mniszcha. Na początku XIX w. część zabudowań rozebrano, a budynek klasztorny zamieniono na szpital dla ubogich. W okresie międzywojennym była tam szkoła, a od 1948 r. siedziba NKWD. W 1953 przekazany ponownie dla szkolnictwa, gruntownie przebudowany.
Pierwotny kościół i klasztor Bernardynów, fundowany w 1471 r. Dzięki darowiznom licznych dobrodziejów stanowił przy końcu XVI i w XVII w. żywy ośrodek życia religijnego i umysłowego. Po kasacie budynki służyły jako pomieszczenia dla sądu i aresztu, a na początku XX w. uległy rozbiórce. Na ich miejscu wybudowano nowy gmach więzienia, obecnie koszary wojskowe.
Kościół i klasztor Brygidek, ufundowany przez Szczęsną Bąkowską i Jadwigę z Tarłów Mniszchową w 1614 r. Po kasacie użytkowane na różne cele. Obecnie pozostałości klasztoru weszły w skład zabudowań fabryki odzieży.
Zamek i mury miejskie rozebrane w końcu XVIII w.

W Samborze urodzili się: Władysław Abraham (1860–1941), profesor prawa kościelnego i rektor UJK we Lwowie; Artur Gruszecki (1852–1929), autor ponad 50 powieści o tematyce społecznej, właściciel księgarni w Warszawie, wydawca; Franciszek Ksawery Kasparek (1844–1903), profesor prawa politycznego i administracyjnego i rektor UJ w Krakowie; Zygmunt Kawecki (1876–1955), dramatopisarz, w tym Dramatu Kaliny, który odnosił sukcesy na czołowych scenach polskich (Kraków, Lwów, Warszawa).
W samborskim kościele parafialnym pracował jako młody wikary błog. biskup Józef Sebastian Pelczar.

Czasy obecne. Kościół parafialny po II wojnie był czynny bez przerwy. Liczba Polaków w Samborze wynosi ok. 3,5–4 tys. osób; działa tam oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej. W polskiej szkole sobotniej uczy się 250 dzieci.
Hasła opracowała Maria Taszycka