Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

RUDKI

Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. lwowskim, położone w dolinie rzeki Wiszni (dopływ Sanu), na wys. 282 m n.p.m. Oddalone o 51 km na płd. zach. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Sambor. W okresie przed I wojną liczyło 3800 mieszkańców, w tym 1450 Polaków, 350 Rusinów i 2000 Żydów. W latach międzywojennych liczba ludności spadła do ok. 3500. Czynne były tu gorzelnia i fabryka likierów, ożywiony handel zbożem i bydłem.

Historia. W XIV w. Rudki stanowiły przysiółek Beńkowej Wiszni (zob.). W I poł. następnego stulecia należały do Ścibora, który ufundował pierwszy drewniany kościół parafialny pw.
św. Wojciecha, konsekrowany w 1435 r. Już w 1450 r. kościół został podobno spalony przez Tatarów. W latach 1472–96 Rudki były własnością Tarłów. Kościół, odbudowany zapewne ich sumptem, został w poł. XVI w. przejęty przez protestantów i pozostawał w ich użytkowaniu do końca stulecia. W r. 1600 jako właściciel Rudek występuje Jerzy Madaliński, a po jego śmierci majątek przeszedł do Curyłów.
W 1612 r. Jerzy Curyło umieścił w kościele cudowną ikonę Matki Boskiej, pochodzącą ze spalonej przez Tatarów cerkwi w Żeleźnicy na Podolu. Kult ikony został potwierdzony oficjalnie w latach 1600–45, a kościół rudecki stał się jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych na ziemiach wschodnich. Ściągali do niego liczni pielgrzymi ze wszystkich warstw społecznych, a w ich liczbie król Jan III Sobieski, który po zwycięstwie pod Wiedniem złożył tu w darze kapę i zegar. W latach 1620 i 1648–55 Rudki kilkakrotnie uległy zniszczeniu. W 1655 r. Jędrzej Stano h. Gozdawa zaczął budować nowy, murowany kościół, ale rychło prace zostały przerwane przez najazd szwedzki. Na przełoie XVII/XVIII w. Rudki należały do Jana Sobieskiego, cześnika koronnego, krewnego króla Jana III. W 1710 r. zobowiązał się on doprowadzić do końca budowę kościoła, który jednak został dokończony dopiero w r. 1728, gdy właścicielami byli Urbańscy. W 1787 r. w związku z reorganizacją archidiecezji lwowskiej, parafia rudecka znalazła się w granicach diecezji przemyskiej. W 1867 r. Rudki stały się stolicą powiatu.
W 1792 r. majątek sprzedano Franciszkowi Debolemu. Wkrótce potem Jacek Fredro, ojciec komediopisarza, wykupił cały klucz rudecki. Od tej chwili aż do II wojny światowej były Rudki majątkiem Fredrów, przechodząc kolejno na Aleksandra, następnie na jego syna Jana Aleksandra i wnuka Andrzeja Maksymiliana. Jan Aleksander przekształcił kaplicę boczną kościoła parafialnego na mauzoleum rodzinne. Po śmierci ostatniego z rodu, Andrzeja Maksymiliana, właścicielką została wdowa, Felicja ze Szczepańskich. Jej drugi mąż, Aleksander Skarbek, zajął się administracją majątku, przyczynił się do wybudowania w Rudkach cegielni parowej „Felicja” (1903) i Mleczarni Związkowej (1907).
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii, konsekrowany w 1741 r. Bazylikowy, ceglany, tynkowany, z wolnostojącą dzwonnicą z XVIII w. W kaplicy na przedłużeniu nawy płn. mauzoleum grobowe Fredrów, z kryptą w podziemiu. W niej m.in. sarkofag ze szczątkami Aleksandra Fredy, zrekonstruowany na przełomie lat 1980/90. Podczas I i II wojny kościół nie poniósł większych szkód. W latach 30. był stopniowo remontowany. W 1946 r. został zamknięty i zamieniony na magazyn nawozów, co doprowadziło do zawilgocenia murów, trudnego do usunięcia.
Cudowna ikona z 1. poł. XVI w. przedstawiająca MB z Dzieciątkiem, koronowana w r. 1921, została po II wojnie przewieziona do Przemyśla, a w 1968 r. umieszczona w kościele parafialnym w Jasieniu k. Ustrzyk Dolnych, Tam ją skradziono w 1992 r. Od tej pory ślad po niej zaginął.
Czasy obecne. Wspólnota parafialna odzyskała kościół w 1988 r., z zachowaną częścią wyposażenia wnętrz, z neobarokowym ołtarzem głównym i ołtarzem w kaplicy Fredrów. W następnych latach przeprowadzono remont. W 1990 r. szczątki rodziny Fredrów złożono w nowych sarkofagach. (MT)