Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

BRZEŻANY

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, w odległości 89 km od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Potutory. Leży nad Złotą Lipą (dopływ Dniestru), w pięknej krajobrazowo okolicy nazywanej Podolską Szwajcarią. W okresie międzywojennym miasto liczyło ponad 10 tys. mieszkańców. Istniały tu zakłady kąpielowe, pracowały cegielnie i młyny, rozwinięte było rzemiosło.
Historia. Nazwa Brzeżan po raz pierwszy pojawia się w dokumentach w 1445 r. W 1530 r. Mikołaj Sieniawski, dworzanin króla Zygmunta I otrzymał pozwolenie na założenie tu miasta na prawie magdeburskim. Obrawszy to miejsce na rodową siedzibę wybudował następnie zamek (1554) na trudno dostępnym terenie między dwoma ramionami Złotej Lipy. Podmokły grunt wymagał utwierdzenia przez wbicie wielkiej ilości pali dębowych. Na początku XVII w. zamek został mocno ufortyfikowany przez sprowadzonego do Brzeżan inżyniera Andrzeja dell’Acqua, któremu powierzone zostało także szkolenie puszkarzy. W obrębie zamku wybudowany został kościół, który początkowo służył także okolicznej ludności, ale w pierwszych latach XVII w. na terenie miejskim postawiono kościół farny pw. Narodzenia NMP, przy którym w 1621 r. erygowano parafię rzym.kat. Od tego czasu kościół zamkowy służył Sieniawskim jako mauzoleum rodowe. Oprócz kościoła farnego Mikołaj Hieronim Sieniawski w 1682 r. ufundował w mieście kościół pw. św. Mikołaja i klasztor bernardynów, a ich budowę doprowadził do końca jego syn Adam Mikołaj.
Świetnie ufortyfikowany zamek brzeżański z powodzeniem opierał się oblężeniom kozackim i tureckim w latach 1648, 1658 i 1667. Po raz ostatni funkcję obronną pełnił w 1709 r. podczas wojny domowej między zwolennikami Augusta Mocnego i Stanisława Leszczyńskiego. Od tej pory zamek był już tylko rezydencją mieszkalną Sieniawskich, uzupełnioną pałacykiem myśliwskim w pobliskiej wsi Raj (zob. CL 3/99). Zamek brzeżański gościł wiele znakomitych osobistości, a wśród nich króla Augusta Mocnego (1698); księcia Franciszka Rakoczego, wojewodę siedmiogrodzkiego i słynnego wodza powstańców węgierskich (1702) oraz cara Piotra Wielkiego (1707). Po śmierci ostatniego z rodu Adama Sieniawskiego w 1726 r. cała olbrzymia fortuna przeszła na Czartoryskich, po nich w 1778 r. na Lubomirskich, a w 1816 r. na Potockich. Po I rozbiorze zaczął się stopniowy upadek rezydencji zamkowej, której wyposażenie kolejni właściciele wywozili do innych majątków. W połowie XIX w. niezamieszkały, opustoszały zamek zamieniony został na koszary, magazyny oraz browar, w kościele zamkowym zrobiono zaś skład wódek. Presja opinii publicznej sprawiła, że w 1878 r. Stanisław Potocki powstrzymał dalszą dewastację budowli zamkowych i zlecił odbudowę kościoła Leonardowi Marconiemu.
W początkowym okresie istnienia miasta dużą rolę w jego życiu odgrywali Ormianie, którzy wykorzystując położenie Brzeżan na szlaku handlowym założyli tu skład towarów. Sprowadzane przez nich ze wschodu towary szły stąd przez Świrz do Lwowa, a zachodnie przez Jazłowiec na wschód. W miarę rozwoju miasta Ormian stopniowo wyparła stąd konkurencja żydowska. Uczciwość prowadzonego przez Żydów handlu budziła jednak zastrzeżenia, skoro w 1619 r. ówczesna pani Brzeżan, Katarzyna z Kostków Sieniawska, wydała zakaz uprawiania lichwy w mieście, wprowadzając go do akt miejskich. W życiu gospodarczym miasta oprócz handlu, którego przedmiotem były głównie zboże, skóry, mąka i wódka, dużą rolę odgrywało rzemiosło, nad którego rozwojem również czuwali właściciele miasta, chroniąc je przywilejami, potwierdzonymi w 1616 r. Szczególnie rozwinęło się w Brzeżanach szewstwo, stolarstwo, kuśnierstwo i kowalstwo, których wyroby zaliczano w XIX w. do lepszych w kraju. W 2. połowie XIX w. czynna tu była, założona przez Stanisława Potockiego, fabryka zapałek, młyn amerykański oraz browar wyrabiający piwo na potrzeby miejscowe. W rękach Potockich Brzeżany pozostały do lat 30. XX w. W 1934 r. Jakub Potocki ofiarował zamek wojsku polskiemu, a z dóbr ziemskich utworzył fundację do walki z gruźlicą i rakiem.
W Brzeżanach urodzili się: Aleksander Bruckner 1856–1939), historyk języka polskiego, profesor uniwersytetu w Berlinie; Edward Rydz-Śmigły (1886–1941), marszałek Polski.
Zabytki. Zamek wzniesiony w 1554 r. na planie nieregularnego pięcioboku, zamkniętym dwu- i trzypiętrowymi budynkami mieszkalnymi, z obszernym dziedzińcem wewnątrz i trzema basztami na narożach. Z bydynków zamkowych zbudowanych w stylu renesansowym, najbogatszą dekorację miała część płd.-wsch., zwieńczona attyką, oraz brama wjazdowa. Kościół zamkowy pw. Trójcy Św., zbudowany po 1554 r. przy płd.-zach. części muru fortecznego na planie krzyża. W latach 1619–24 dobudowano południową kaplicę boczną o kopule bogato ozdobionej stiukami przez Jana Pfistera w latach 1627–29. Nieco później dobudowana została kaplica północna, w której znajdował się zespół nagrobków Sieniawskich. Były wśród nich dzieła Henryka Horsta (nagrobek budowniczego zamku Mikołaja i jego syna Hieronima) i J. Pfistera (pomnik nagrobny Adama Hieronima i jego trzech synów). W krypcie znajdowały się cynowe sarkofagi Sieniawskich, wywiezione do Krakowa w czasie I wojny światowej, obecnie przechowywane na zamku w Pieskowej Skale. Po II wojnie zamek, przejęty przez wojsko sowieckie i mieszczący zakłady naprawcze broni, uległ zupełnej dewastacji. Główne skrzydło mieszkalne zawaliło się. Nagrobki zostały doszczętnie rozbite, stiuki Pfistera uległy zaś daleko idącemu zniszczeniu, a dach nad kopułą nie jest zabezpieczony. Ocalałe resztki rzeźby nagrobnej znajdują się w Olesku.
Kościół farny z pocz. XVII w. jest przykładem nawrotu do architektury gotyckiej, jaki miał miejsce w 1. połowie stulecia. Obok kościoła dzwonnica z 1630 r. Po II wojnie kościół podzielony w połowie wysokości stropem służył jako sale gimnastyczne.
Kościół i klasztor bernardynów przetrwał obie wojny, a obecnie mieści się tam więzienie.
Kościół ormiański pw. Niepokalanego Poczęcia NMP z w. XVIII, murowany, został wzniesiony w miejsce pierwotnego drewnianego kościółka, przy którym w 1710 r. erygowano parafię ormiańską. Wnętrze kościoła miało bogatą dekorację stiukową oraz XX-wieczną już dekorację malarską, która wedle miejscowej tradycji była dziełem młodego malarza Edwarda Rydza, późniejszego marszałka Polski. Ormiańska parafia w Brzeżanach była pierwszą placówką duszpasterską późniejszego arcybiskupa Józefa Teodorowicza. Obecnie kościół znajduje się w stanie daleko posuniętej ruiny.
Cerkiew parafialna Św. Trójcy z w. XVII–XVIII, ozdobiona rokokowymi stiukami. W 1830 r. został tu przeniesiony z kościoła zamkowego cudowny obraz Matki Boskiej, malowany na płycie metalowej w stylu bizantyńskim. Cerkiew pw. św. Mikołaja, drewniana, z 1691 r.
Ratusz, ufundowany w 1811 r. przez Izabelę Lubomirską, zamieniony na muzeum krajoznawcze.
Dworki szlacheckie z gankami dwu- i czterosłupowymi oraz dachami mansardowymi.
Czasy obecne. Kościół farny, obecnie pw. śś. Piotra i Pawła, przywrócony do kultu w 1993 r. Według spisu z natury w r. 1989 w Brzeżanach żyło 53 Polaków.