Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SYLWETKI

Wszystkie 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016
Sortuj alfabetycznie | Sortuj numerami

Marta Walczewska, ZAPOMNIANY LWOWSKI WYNALAZCA

[3/2005]

Niedawno obejrzeliśmy w TV Polonia film Małgorzaty Uberny p.t. Dzieje jednego wynalazkutelefon. Zaskakujące, że w filmie, przedstawiającym historię telefonu, całkowicie pominięto osobę polskiego wynalazcy – inżyniera kolejowego ze Lwowa, Henryka Machalskiego (1835–1919).

 

 

Inżynier Henryk Machalski, ożeniony z Marią z Gorazdowskich (siostrą św. ks. Zygmunta Gorazdowskiego) skonstruował telefon z ulepszonym mikrofonem węglowym w tym samym czasie, co Amerykanin Aleksander Graham Bell. Z powodu utrudnień, jakie spotykały Polaków w zaborze austriackim, spóźnił się o 3 lata z opatentowaniem wynalazku.

Córka wynalazcy Jadwiga z Machalskich Breitowa, ekspatriowana z rodzinnego Lwowa w 1945 r., przechowywała pamiątki po swoim ojcu i postanowiła utrwalić historię jego wynalazku. Posiadaną dokumentację przekazała do opracowania profesorowi Politechniki Warszawskiej Feliksowi Błockiemu, zajmującemu się problemami telekomunikacji. Profesor Błocki był absolwentem i pracownikiem Politechniki Lwowskiej, po ekspatriacji osiedlił się w Warszawie. Cała zachowana dokumentacja wynalazku znajduje się w Muzeum Techniki w Warszawie, a portret Henryka Machalskiego wisi tam wśród portretów wybitnych polskich wynalazców.

Zapewne na tych materiałach opierał się Bolesław Orłowski, autor książek pt. 1000 lat polskiej techniki (wyd. Nasza Księgarnia, 1963) i Poczet polskich pionierów techniki (wyd. Nasza Księgarnia, 1974), w książkach tych bowiem znajdujemy wiele informacji o dziele twórcy polskiego telefonu. Henryk Machalski pracował w latach 1856–70 na linii kolejowej Kraków–Wiedeń, a do 1893 na linii Lwów–Czerniowce–Jassy. W 1879 roku uzyskał patent na mikrofon węgłowy proszkowy, jeden z pierwszych na świecie. Wynalazek ten został opatentowany przez brata Henryka – Maurycego Machalskiego, na jego nazwisko, w Petersburgu.

Opracowany przez Machalskiego system telefonu, dzięki zastosowaniu mikrofonu proszkowego, dawał bardzo czysty odbiór. 30 kwietnia 1881 r. Machalski zademonstrował publicznie jego działanie. Odbyła się transmisja koncertu z Żółkwi do odległego o 30 km Lwowa. Audycji patronowało Towarzystwo Politechniczne. Jego prezes, inżynier Roman Gostkowski, objaśnił zasadę działania ulepszonego telefonu. Następnie połączono się z Żółkwią, skąd przemawiał konstruktor, potem nadano koncert. Sprawozdawca „Gazety Narodowej” tak relacjonuje przebieg imprezy: Rozpoczęła się rozmowa. Z Żółkwi przemawiał pan Machalski. Każde jego słowo za pomocą tuby rozpraszającej głos było jak najdokładniej słyszane nawet w końcu obszernej sali. Następnie dał się słyszeć śpiew kobiecy „Gdyby rannym słonkiem...”, dźwięczny, czysty i donośny. Publiczność zachwycona wybuchła w rzęsiste oklaski, o czym za pomocą telefonu audytorium żółkiewskie zostało zawiadomione. Po śpiewie kobiecym usłyszeliśmy sympatyczny tenor p. Myszugi, który odśpiewał romans z „Halki” – „Szumią jodły na gór szczycie...” i na żądanie dumkę ruską. Bez próby wykonano następnie duet na dwa głosy męskie, który także wypadł wybornie. Głos ludzi przenosi telefon pana Machalskiego dokładnie. Produkcje wykonane w Żółkwi były słyszane w sali Frohsinnu tak, jak gdyby artyści śpiewali w przybocznym pokoju. Na zakończenie robiono doświadczenie z fletem i trąbką. Artysta grał na flecie aryę z „Purytanów”; każdy ton był słyszany pełno i czysto. W ogóle trzeba przyznać, że aparat pana Machalskiego funkcjonował znakomicie.

 

Dotąd stosowano telefony działające na odległość kilkuset metrów, a i tak jakość odbioru była słaba. Dlatego transmisja na dystans 30 kilometrów była sensacją. Telefon zainstalowano na linii kolejowej Lwów–Czerniowce. Z inicjatywy konstruktora wy­nalazku zaczęto we Lwowie instalować prywatne telefony. Wynalazek był pokazany na Międzynarodowej Wystawie Ele­­­ktryczności w Paryżu w 1881 roku i otrzymał tam srebrny medal. Pamiątka ta jest w posiadaniu rodziny. Mikrofon proszkowy znalazł szerokie zastosowanie i korzysta się z niego do dziś, natomiast wynalazca został zapomniany, choć zasłużył sobie na miejsce w historii techniki.

 

Marta Walczewska

(prawnuczka Henryka Machalskiego)