Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SYLWETKI

Wszystkie 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016
Sortuj alfabetycznie | Sortuj numerami

GENERAŁOWIE

[5/2003]

Władysław Sikorski

 W sześćdziesiątą rocznicę śmierci

Władysław Eugeniusz Sikorski urodził się 20 maja 1881 w Tuszowie Narodowym koło Mielca, jako trzecie dziecko Tomasza, nauczyciela szkoły ludowej, i Emilii z Sikorskich. Po śmierci męża Emilia Sikorska z czwórką dzieci przeniosła się do Hyżnego, skąd pochodziła i gdzie mogła korzystać z życzliwej opieki rodziny Jędrzejowiczów, właścicieli Hyżnego. Dzięki nim w 1898 r. Władysław rozpoczął naukę w seminarium nauczycielskim w Rzeszowie. Bardzo prędko zwrócił tam na siebie uwagę dyrektora Zubczewskiego, który przyjął go do domu, zaopiekował się nim i pokierował dalszym kształceniem. Dzięki temu Władysław zdał we Lwowie maturę i zapisał się Politechnikę Lwowską, na wydział budownictwa wodnego. Dyplom uzyskał w 1908 r. W następnym roku ożenił się z Heleną Zubczewską, przybraną córką swego opiekuna. W 1912 r. urodziła się córka Zofia.

Już na początku studiów we Lwowie młody Sikorski wciągnął się w działalność niepodległościową i społeczną. W roku akademickim 1904/05 przerwał studia, by odbyć obowiązkową roczną służbę w wojsku austriackim. Po tym i po letnich manewrach otrzymał pierwszy stopień oficerski – podporucznika. Okres ten zadecydował o zainteresowaniu młodego oficera wojskowością i w konsekwencji o całym jego życiu. We Lwowie np. wykładał taktykę w kółkach wojskowych PPS. Wraz z poznanym Kazimierzem Sosnkowskim i innymi działaczami założył w 1908 r. Związek Walki Czynnej. Pod koniec 1910 r. kierownictwo tego Związku założyło jawny Związek Strzelecki we Lwowie, wybierając na prezesa Władysława Sikorskiego. Następne lata – tuż przed I wojną światową i na jej początku – to dla Sikorskiego kierowanie wydziałem (lub departamentem) wojskowym w Komitecie Tymczasowym Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN), a później w Naczelnym Komitecie Narodowym dającym legalne podstawy dla Legionów Polskich. Przez cały bardzo trudny okres wojny i bezpośrednio po niej Sikorski brał czynny udział w pracach politycznych, prowadzących do wywalczenia niepodległości Polski i zorganizowania sił obronnych, a także w walkach w latach 1918–20 na Kresach Wschodnich i na Mazowszu.

młody Sikorski wciągnął się w działalność niepodległościową i społeczną. W roku akademickim 1904/05 przerwał studia, by odbyć obowiązkową roczną służbę w wojsku austriackim. Po tym i po letnich manewrach otrzymał pierwszy stopień oficerski – podporucznika. Okres ten zadecydował o zainteresowaniu młodego oficera wojskowością i w konsekwencji o całym jego życiu. We Lwowie np. wykładał taktykę w kółkach wojskowych PPS. Wraz z poznanym Kazimierzem Sosnkowskim i innymi działaczami założył w 1908 r. Związek Walki Czynnej. Pod koniec 1910 r. kierownictwo tego Związku założyło jawny Związek Strzelecki we Lwowie, wybierając na prezesa Władysława Sikorskiego. Następne lata – tuż przed I wojną światową i na jej początku – to dla Sikorskiego kierowanie wydziałem (lub departamentem) wojskowym w Komitecie Tymczasowym Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN), a później w Naczelnym Komitecie Narodowym dającym legalne podstawy dla Legionów Polskich. Przez cały bardzo trudny okres wojny i bezpośrednio po niej Sikorski brał czynny udział w pracach politycznych, prowadzących do wywalczenia niepodległości Polski i zorganizowania sił obronnych, a także w walkach w latach 1918–20 na Kresach Wschodnich i na Mazowszu.

Dobra początkowo współpraca z Piłsudskim stopniowo się psuła, ponieważ obaj mieli różne koncepcje polityczne i osobiste ambicje. W kryzysowym dla Polski momencie po zabójstwie prezydenta Narutowicza Sikorski został w grudniu 1922 r. na pół roku premierem, doprowadzając do uspokojenia nastrojów społecznych. W 1924 r. jako minister spraw wojskowych opracował projekt organizacji najwyższych władz wojskowych, który nie spodobał się Piłsudskiemu.

Sikorski został wkrótce oddelegowany do Lwowa, gdzie w okresie XI 1925 – III 1928 był dowódcą Okręgu Korpusu Lwów (DOK VI). W czasie przewrotu majowego 1926 r. nie stanął po stronie Piłsudskiego. W związku z tym był stopniowo odsuwany w cień życia politycznego. Formalnie pozostawał w służbie czynnej jako tzw. generał do dyspozycji, ale nie otrzymywał przydziału do żadnej jednostki wojskowej. Wobec tego w latach 1928–39 poświęcił się pracy publicystycznej i badawczej w dziedzinie wojskowości, stając się wybitnym teoretykiem na tym polu. Widział zagrożenie dla Polski ze strony Niemiec i trafnie przewidywał rodzaj przyszłej wojny.

gdzie w okresie XI 1925 – III 1928 był dowódcą Okręgu Korpusu Lwów (DOK VI). W czasie przewrotu majowego 1926 r. nie stanął po stronie Piłsudskiego. W związku z tym był stopniowo odsuwany w cień życia politycznego. Formalnie pozostawał w służbie czynnej jako tzw. generał do dyspozycji, ale nie otrzymywał przydziału do żadnej jednostki wojskowej. Wobec tego w latach 1928–39 poświęcił się pracy publicystycznej i badawczej w dziedzinie wojskowości, stając się wybitnym teoretykiem na tym polu. Widział zagrożenie dla Polski ze strony Niemiec i trafnie przewidywał rodzaj przyszłej wojny.

Z chwilą wybuchu II wojny światowej szukał Naczelnego Dowództwa, aby otrzymać przydział wojskowy, ale mu się to nie udało. 18 września rano z kolumną Naczelnego Dowództwa przekroczył rumuńską granicę; nie mając jednak formalnego przydziału, nie został internowany. Przedostał się do Paryża, w którym bywał wielokrotnie w okresie międzywojennym. Tam, w wyniku ustaleń między najwyższymi politykami polskimi, został powołany na dowódcę tworzącej się armii polskiej we Francji (28 IX), na premiera rządu polskiego na uchodźstwie (30 IX) oraz na naczelnego wodza Polskich Sił Zbrojnych (7 XI).

Rozpoczął się okres największej kariery politycznej Władysława Sikorskiego – generała od 1920 r. Na wymienionych wyżej stanowiskach działał najpierw we Francji, a od czerwca 1940 w Anglii. Natychmiast po ewakuacji rządu zawarł porozumienie z premierem brytyjskim o odbudowie armii polskiej na terenie Wielkiej Brytanii. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i natychmiastowej zmianie sytuacji politycznej w Europie, Sikorski dnia 30 VII 1941 podpisał tzw. układ Sikorski-Majski, nawiązujący stosunki dyplomatyczne z ZSRR. W grudniu 1941 r. Sikorski prowadził rozmowy w Moskwie ze Stalinem. Na mocy porozumienia amnestią objęto setki tysięcy Polaków przebywających na terenie Związku Sowieckiego oraz rozpoczęto organizowanie armii polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Jednak stosunki międzypaństwowe w 1942 r. i na początku 1943 pogarszały się. Anders wyprowadził armię z ZSRR do Iranu.

Stalin wysuwał roszczenia w kwestii polskich ziem wschodnich, w wojsku narastała opozycja w stosunku do Sikorskiego, a rządy Wielkiej Koalicji wywierały naciski w celu łagodzenia sporu polsko-
-sowieckiego. Ostateczne zerwanie stosunków dyplomatycznych nastąpiło ze strony Związku Sowieckiego po odkryciu przez Niemców grobów polskich oficerów w Katyniu. Sikorski widział, że sojusznicy zachodni marginalizują interesy Polski. Oprócz ciągłych kontaktów z rządem brytyjskim odbył trzykrotnie podróż do USA, szukając wsparcia dla Polski. W maju 1943 r. rozpoczął podróż inspekcyjną do Armii Polskiej na Bliskim Wschodzie, między innymi w celu uspokojenia wrzenia w kadrze oficerskiej i wytłumaczenia polityki rządu. W drodze powrotnej do Anglii zginął 4 lipca 1943 r. w katastrofie zaraz po starcie samolotu w Gibraltarze. Przepadł symbol nadziei Polaków na całym świecie.

w wojsku narastała opozycja w stosunku do Sikorskiego, a rządy Wielkiej Koalicji wywierały naciski w celu łagodzenia sporu polsko--sowieckiego. Ostateczne zerwanie stosunków dyplomatycznych nastąpiło ze strony Związku Sowieckiego po odkryciu przez Niemców grobów polskich oficerów w Katyniu. Sikorski widział, że sojusznicy zachodni marginalizują interesy Polski. Oprócz ciągłych kontaktów z rządem brytyjskim odbył trzykrotnie podróż do USA, szukając wsparcia dla Polski. W maju 1943 r. rozpoczął podróż inspekcyjną do Armii Polskiej na Bliskim Wschodzie, między innymi w celu uspokojenia wrzenia w kadrze oficerskiej i wytłumaczenia polityki rządu. W drodze powrotnej do Anglii zginął 4 lipca 1943 r. w katastrofie zaraz po starcie samolotu w Gibraltarze. Przepadł symbol nadziei Polaków na całym świecie.

Pogrzeb generała armii Władysława Sikorskiego odbył się 16 VII 1943 w Newark w Anglii – na cmentarzu lotników, sprowadzenie prochów do Polski – do krypty św. Leonarda na Wawelu – nastąpiło zaś 50 lat później – 17 września 1993 r.

Danuta Trylska-Siekańska

 

Przypadającą w lipcu 2003 r. sześćdziesiątą rocznicę śmierci gen. Władysława Sikorskiego obchodzono w środowisku patriotycznym Krakowa bardzo godnie. W dniu 6 lipca Zarząd Oddziału Związku Sybiraków w Krakowie zorganizował ogólnopolskie uroczystości. Pierwsza część odbyła się na Wawelu, druga w Klubie Garnizonowym. Udział wzięli przedstawiciele miejscowych władz, konsul i atache wojskowy Wielkiej Brytanii, delegacje z pocztami sztandarowymi wielu oddziałów Związku Sybiraków z różnych stron kraju, reprezentacja Stowarzyszenia Rodzin Ofiar Katynia Polski Południowej, a także innych organizacji krakowskich.

W wypełnionej Katedrze Wawelskiej mszę św. celebrował ks. bp Jan Szkodoń w asyście proboszcza katedry oraz kapelanów Związku Sybiraków i Armii Krajowej. Po nabożeństwie poczty sztandarowe i delegacje z kwiatami udały się do krypty św. Leonarda, gdzie po krótkiej modlitwie złożono wieńce i wiązanki na sarkofagu gen. Sikorskiego.

W drugiej części uroczystości wysłuchano ciekawej prelekcji o życiu i działalności Generała, przygotowanej i wygłoszonej przez Aleksandrę Szemioth, przewodniczącą Komisji Historycznej Związku Sybiraków w Krakowie. Autorka podkreśliła dobitnie, że dzięki polityce Sikorskiego setki tysięcy sybiraków odzyskały nadzieję na uratowanie życia. Uzupełnieniem referatu były wspomnienia żołnierzy-powładnych gen. Sikorskiego. Na zakończenie artyści Maria Przybylska i Roman Hnatowicz przedstawili poezje z lat wojennych, dotyczące Generała i historii z nim związanej.

Zbigniew Siekański

 

O gen. Sikorskim pisaliśmy także w CL 2/01.

Marian Żegota-Januszajtis

W trzydziestolecie śmierci

Marian Januszajtis urodził się pod Częstochową w 1889 roku. Po szkołach znalazł się we Lwowie jako student Akademii Rolniczej w Dublanach. Zarazem działał w „Sokole”, „Zecie”, „Zarzewiu”. Współuczestniczył w tworzeniu innych jeszcze organizacji niepodległościowych we Lwowie: Polskich Drużyn Strzeleckich, Harcerstwa Polskiego, Drużyn Polowych „Sokoła” i Drużyn Bartoszowych. Na czele PDS wszedł do Legionów Polskich, był jednym z organizatorów II Brygady, a po Piłsudskim objął komendę I Brygady. Tworząc kadry dla przyszłego wojska polskiego, doszedł do wysokich stanowisk.

W 1918 r. współdziałał w organizowaniu odsieczy Lwowa, a w 1919 przy gen. Hallerze uczestniczył w przejmowaniu dla Polski Pomorza. W czasie wojny bolszewickiej 1920 r., już jako generał, dowodził 12. dywizją piechoty, z którą stoczył wiele zwycięskich walk. Po I wojnie został dowódcą II Korpusu WP w Przemyślu, a w latach 1922–26 był gubernatorem-wojewodą nowogródzkim.

Po zamachu majowym został zwolniony z armii. Osiadł wtedy jako osadnik wojskowy w Szyłach niedaleko Zbaraża, na 26 hektarach otrzymanych od państwa. Równocześnie działał społecznie i politycznie, należał do Stronnictwa Narodowego. We wrześniu 1939 r. zorganizował Ochotniczy Korpus Obrony Lwowa. Aresztowany przez sowietów, uniknął jednak śmierci. Jego żona została wywieziona do Kazachstanu z czworgiem dzieci, z których troje straciło życie w wyjątkowo tragicznych okolicznościach.

Po uwolnieniu w wyniku układu Sikorski-Majski wyjechał Januszajtis do Anglii (tam też znalazła się jego żona z jedyną ocalałą córką). W Londynie pełnił wiele funkcji w organizacjach społecznych i politycznych. Zmarł w 1973 r. Zgodnie z jego wolą, prochy zostały w 1981 r. sprowadzone do Polski i złożone w Zakopanem w kwaterze Legionistów II Brygady na nowym cmentarzu.

Był gorącym patriotą. Bodźcem dla jego działalności wojskowej i cywilnej była wolność i interes Polski. Jego polityczne sympatie były narodowe i prawicowe. Swoje koleje życia opisał w książce Moje życie tak burzliwe... Wspomnienia i dokumenty (Warszawa, 1993).

wg P. Kolanowskiego „Myśl Polska” 18/93

i J. Kwolka „Gazeta Wyborcza”, 2002

 

 

 

Władysław Langner

W trzydziestą rocznicę śmierci

Urodził się niedaleko Lwowa – w Jaworowie w 1897 r. Uczył się w Złoczowie, Tarnowie, a maturę zdał aż w Nowym Targu. Od lat szkolnych należał do „Zarzewia”, uczestniczył w tworzeniu Drużyny Strzeleckiej w Tarnowie i organizował drużyny w wielu miejscowościach, był wykładowcą na kursach żołnierskich. Wstąpił do Legionów Polskich, dowodził plutonem, potem kompanią. Po kryzysie przysięgowym został wcielony do armii austriackiej i wysłany na front włoski, był dowódcą kompanii. Zaraz w 1918 r. wstąpił do Wojska Polskiego, wchodząc w kręgi dowódcze. Został zastępcą, a potem dowódcą pułku. W 1919 r. uczestniczył najpierw w operacji wileńskiej, tocząc zwycięskie walki na ulicach Wilna, przyczyniając się w sposób zdecydowany do zdobycia miasta. Na czele 167. pułku piechoty brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1923 r. objął dowództwo 40. pp we Lwowie, a w 1924 dowództwo piechoty dywizyjnej w Tarnopolu. Był wtedy pułkownikiem.

Lata 1927–34 to praca na wysokich stanowiskach w Ministerstwie Spraw Wojskowych w Warszawie. W 1933 r. został generałem brygady. W 1934 r. objął Dowództwo Okręgu Korpusu nr IV Łódź, a w cztery lata później DOK VI Lwów. Był też w tym czasie przewodniczącym lwowskiego Okręgu ZHP. Od czerwca 1939 kierował przygotowaniami wojennymi na obszarze od Lwowa do granicy węgierskiej.

W okresie obrony Lwowa 1939 r., gdy Niemcy zaatakowali miasto od strony rogatki gródeckiej, atak został odparty. Szczupłe siły obronne miasta zostały wsparte oddziałamiGrupy Operacyjnej „Grodno”. Nie poprzestano na obronie i 15 września zaatakowano pozycje niemieckie na Kortumowej Górze i w Hołosku Wielkim. Niemcy powstrzymali atak, ale mimo przewagi nieprzyjaciela oddziały polskie nadal atakowały, wypierając go z Zamarstynowa i Hołoska Małego. 20 września oblężenie niemieckie zostało rozbite przez oddziały przybyłe na odsiecz, dowodzone przez gen. Sosnkowskiego. Dziesięciodniowa obrona Lwowa przed Niemcami – wobec ich ogromnej przewagi – została uznana jako wybitny wyczyn wojskowy.

Jednak w tym samym czasie zagroziły miastu nadciągające oddziały sowieckie. Wobec całkowitej izolacji, po krótkich rokowaniach w dniu 22 września w Winnikach, gen. Langner został zmuszony do kapitulacji przed armią sowiecką. Wynegocjowano co prawda honorowe warunki złożenia broni, potwierdzone na spotkaniu Langnera z gen. Timoszenką i Chruszczowem i zatwierdzone podobno przez Woroszyłowa, nie zostały one jednak przez stronę sowiecką dotrzymane. Polscy oficerowie zostali pognani pieszo z Łyczakowa do Tarnopola, skąd wywieziono ich do Starobielska. Stali się pierwszymi ofiarami Katynia.

 

Gen. Langner nie przyjął propozycji Stalina tworzenia w ZSRR polskich formacji wojskowych. Przez Rumunię wyjechał do Francji, potem ewakuowany do Wlk. Brytanii. Dowodził tam polskimi brygadami, pracował w Inspektoracie Wyszkolenia Wojska. Po demobilizacji osiedlił się w Walii i gospodarował na farmie. Zmarł w 1972 r., pochowany w Newcastle.

Był wielkim służbistą, dbał o morale w szeregach wojska. Był odznaczony orderami i medalami wielu krajów.

 

wg J. Wojtyczy, „Gazeta Wyborcza” 10 VI 2002