Międzynarodowa konferencja naukowa
pt. „Dziedzictwo naukowe dawnych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej (XVI–XX w.)”

W piątek 11 kwietnia br. w Sali Baltazara Fontany w Klubie Dziennikarzy „Pod Gruszką” w Krakowie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa pt. „Dziedzictwo naukowe dawnych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej (XVI–XX w.)”. Organizatorem wydarzenia był Oddział Krakowski Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo‑Wschodnich (OK TMLiKPW) wraz z Biblioteką Kraków oraz Komisją Historii Nauki PAU. Konferencja została przygotowana przez komitet organizacyjny w składzie: mgr Kamil Stefan Woźniak, mgr Janusz M. Paluch, mgr Grażyna Potoczek, dr Paweł Brzegowy. Przewodniczącą komitetu naukowego konferencji została: dr hab. Maria Stinia, prof. UJ. W programie konferencji znalazło się 11 referatów przygotowanych przez 14 przedstawicieli polskich i ukraińskich ośrodków naukowych: z Kijowa, Krakowa, ze Lwowa, z Poznania, ze Słupska, z Warszawy, Wrocławia. Obrady otworzył mgr Kamil Stefan Woźniak – prezes OK TMLiKPW, który zarysowawszy ideę wydarzenia, przypomniał znaczenie dawnych wschodnich rubieży RP dla nauki oraz odczytał list do uczestników konferencji napisany przez dra Yuriya Hudymę – dyrektora Muzeum Historii Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki we Lwowie (LUN im. I. Franki).

Pierwszy referat pt. Kariery naukowe kobiet w środowisku lwowskim w okresie II Rzeczypospolitej przedstawiła dr hab. Katarzyna Dormus, prof. Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (UKEN). Przełom XIX i XX w. przyniósł kobietom możliwość studiowania na obu uniwersytetach galicyjskich – w Krakowie i we Lwowie. W 1897 r. dla kobiet otworzyły się wydziały filozoficzne, a w trzy lata później medyczne. Efektem studiów były uzyskiwanie przez kobiety doktoraty, równocześnie powstała też możliwość podejmowania przez nie pracy na uczelniach w charakterze pomocniczych pracowników nauki. W 1904 r. zezwolono na pracę kobiet jako demonstratorek i elewów, a w 1907 r. w charakterze asystentek. Kolejnym etapem było dopuszczenie kobiet do habilitacji, co gwarantowało rozporządzenie ministerialne z roku 1907. Kobiety jako pracowniczki pomocnicze nauki pojawiły się wcześniej w Krakowie niż we Lwowie, jednak rola lwowskiego ośrodka w przecieraniu szlaków i tworzeniu kobietom możliwości pracy naukowej na uniwersytetach była ogromna. Prelegentka zauważyła, że w okresie II RP wspomniane procesy doczekały się kontynuacji i normalizacji głównie dzięki ustawie o szkołach akademickich z 13 lipca 1920 r. W okresie międzywojennym na Uniwersytecie Jana Kazimierza habilitowały się cztery kobiety: Karolina Lanckorońska (1898–2002), Stefania Skwarczyńska (1902–1988), Łucja Charewiczowa (1897–1943) i Zofia Jerzmanowska (1906–1999). Te pierwsze habilitacje były nieco późniejsze niż w Krakowie, a kobiet, które przeszły procedurę uzyskania wyższego stopnia naukowego, było mniej niż na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jednak w porównaniu z Krakowem, Lwów był ośrodkiem prężnie rozwijającego się wyższego szkolnictwa zawodowego, z czego korzystały również kobiety. Na Politechnice Lwowskiej (PL) pracowała chemiczka Alicja Dorabialska (1897–1975), pierwsza kobieta profesor na tej uczelni, a Akademia Medycyny Weterynaryjnej wykształciła pierwszą grupę kobiet weterynarzy. Pierwszą z nich została w 1923 r. Helena Bujwid‑Jurgielewiczowa (1897–1980). Tym samym ze Lwowa wyszło zauważalne grono kobiet robiących karierę naukową, uzyskujących habilitacje i profesury, już w okresie po II wojnie światowej.

W drugim referacie dr hab. Elżbiety Maj, prof. UKEN pt. Rady szkolne w Galicji – wymiar oświatowy i socjalny, na wstępie zwrócono uwagę, że w Galicji nadanie autonomii zbiegło się z progresją praw obywatelskich. Pokłosiem dyplomu październikowego z 1860 r., patentu lutowego z roku 1861, a następnie ustawy konstytucyjnej z 1867 r. było powołanie kilku ważnych organów krajowych. Wśród nich znalazła się Rada Szkolna Krajowa (RSK) utworzona przez Sejm Krajowy w 1867 r. Była ona najwyższym organem krajowym nadzorującym szkolnictwo w autonomicznej Galicji. Jej kontrolą objęto cały system oświaty, programy nauczania, kształcenie nauczycieli, a nawet treści podręczników. Pomimo że głównym nurtem działalności RSK było szeroko rozumiane szkolnictwo, w ramach przyznanych prawem kompetencji zajmowała się także wspieraniem ubogich uczniów i nauczycieli, uzupełniając tym samym kształtujący się powoli galicyjski system ochrony socjalnej.

Trzeci referat pt. „Sejm i Wydział Krajowy w rozwoju nauki galicyjskiej XIX–XX w.” przedstawił dr hab. Marian Małecki, prof. UJ. Prelegent omówił problem relacji pomiędzy istniejącym w latach 1861–1918 Sejmem Galicyjskim a jego organem wykonawczym, jakim był Wydział Krajowy, w kontekście pomocy dla nauki kraju koronnego. Chociaż kompetencje Sejmu Galicyjskiego były ograniczone, to jednak obejmowały tak ważny obszar jak oświata. Dużą uwagę przywiązywano do działalności uniwersytetów i PL. Na podstawie wybranych przykładów referent przedstawił formy i konsekwencje wspierania ówczesnej nauki.

Czwarte wystąpienie, przygotowane przez mgr Tetjanę Khmil, dra Pawła Brzegowego, dr Natalię Shiyan i dr Svitlanę Nyporko, nosiło tytuł Zbiór mchów Antoniego Rehmana z lat 1859–1869 z Galicji w Zielniku Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki we Lwowie. Zielnik uniwersytecki założono w 1783 r. Współcześnie pod akronimem LW wpisany jest on do międzynarodowego rejestru kolekcji zielnikowych Index Herbariorum. Postanowieniem Gabinetu Ministrów Ukrainy z dnia 19 sierpnia 2002 r. Zielnik dodano do Państwowego Rejestru Obiektów Naukowych, co gwarantuje ochronę zgromadzonych w nim unikatowych zbiorów. W LW znajduje się ponad 300 tys. okazów, w tym 20 imiennych kolekcji historycznych. Najcenniejszą z nich jest zbiór austriackiego farmaceuty i botanika Philippa Johanna Ferdinanda Schura (1799–1878). Bardzo wartościowa jest również kolekcja rodzaju Hieracium L. z Europy oraz mchów z Afryki Południowej, geobotanika i geografa Antoniego Rehmana (1840–1917). Liczy ona kilkadziesiąt tys. jednostek magazynowych. Antoni Rehman zrealizował wiele wypraw (m.in. na Kaukaz, Krym, w Alpy, do Afryki Południowej, Egiptu) i zebrał bogaty zielnik. Jego trzy zielniki mchów galicyjskich zostały w całości wykonane ręcznie. Interesujący jest sposób łączenia stron, przymocowanych do podłużnych, sklejonych pasków papieru, które następnie połączono w książkę. Zbiór mchów galicyjskich z lat 1859–1869 jest niezwykle cenny pod względem historycznym, edukacyjnym, naukowym i kulturalnym. Ten tzw. Zbiorek podręczny był prawdopodobnie przeznaczony dla studentów. Rzeczona kolekcja może być wykorzystywana w celach naukowych również współcześnie, jest bowiem źródłem wiedzy na temat historycznych nazw taksonów danego obszaru.

Jako piąta głos zabrała dr Renata Wiaderna‑Kuśnierz. W referacie pt. Rada Wydziału Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1871–1918 przybliżyła działalność tego organu przedstawicielskiego i wybrane sylwetki naukowe jego członków w okresie autonomii galicyjskiej. Autorka przedstawiła zakres działania tejże rady wydziałowej w świetle ustawodawstwa austriackiego oraz przywołała najważniejsze postaci fakultetu prawniczego, m.in.: Władysława Abrahama (1860–1941), Leona hr. Pinińskiego (1857–1938), Ernesta Tilla (1846–1926), Tadeusza Pilata (1844–1923) w kontekście ich pracy naukowej i zajmowanych stanowisk akademickich.

Szósty prelegent, dr Aleksander Srebrakowski, wystąpił z prelekcją Budynki Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939. Akademia i Uniwersytet Wileński Towarzystwa Jezusowego założona przez Stefana Batorego (1533–1586) w 1579 r. była trzecim uniwersytetem w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W referacie naświetlono proces przejmowania dawnej infrastruktury Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego (CUW) od wojska oraz powstawanie nowych budynków w dwudziestoleciu międzywojennym. W 1938 r. rozpoczęto budowę wielkiego kompleksu klinik uniwersyteckich. Do dzisiaj istnieje modernistyczny akademik na Górze Bouffałowej. Uczelnię w międzywojniu uzupełniono o Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Etnograficzne, otwarto ponownie Ogród Botaniczny. Prelekcja obfitowała w wiele ciekawostek. Niektórzy autorzy błędnie podają, że Instytut Jędrzeja Śniadeckiego przy ul. Nowogrodzkiej pochodzi z czasów CUW, choć zbudowano go w 1902 r.

Siódme wystąpienie, prof. dra hab. Andrija Peczarskiego, zostało zatytułowane Kazimierz Twardowski – twórca Szkoły Lwowsko‑Warszawskiej i jego wpływ na psycholingwistykę. Ów wybitny filozof – nazywany „nauczycielem nauczycieli” – uczynił Lwów jednym z najważniejszych centrów europejskiej filozofii. Do grona jego wychowanków należeli m.in. Kazimierz Ajdukiewicz (1890–1963) i Władysław Tatarkiewicz (1886–1980). Kazimierz Twardowski uwagę zogniskował na rozróżnieniu treści przedstawień od przedmiotu, problematyce ludzkiego poznania, teorii pojęć, realizmie epistemologicznym. Za przedmiot psychologii uważał życie psychiczne lub duchowe i jego objawy. Należał do najpopularniejszych wykładowców Uniwersytetu Lwowskiego. Znakomity orator, obdarzony był rzadkim darem wyjaśniania zagadnień najtrudniejszych w sposób wyjątkowo przystępny. Najważniejsza część referatu została poświęcona kwestii psycholingwistyki – psychologii języka – w kontekście zainteresowań badawczych Twardowskiego.

Jako ósmy z prelekcją pt. Początki Towarzystwa Filologicznego we Lwowie (1892–1894) wystąpił dr hab. Krzysztof Królczyk, prof. Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Referat traktował o korzeniach jednej z najstarszych organizacji naukowych w Polsce, działającej do chwili obecnej. Na podstawie dokumentów archiwalnych, przechowywanych we Lwowie oraz w zbiorach prywatnych w Polsce, a także źródeł drukowanych, autor omówił dążenia galicyjskich filologów do założenia własnej organizacji naukowej. Poznaliśmy początki funkcjonowania Towarzystwa Filologicznego, jego pierwsze władze, strukturę, działalność kół terenowych oraz podejmowane inicjatywy naukowe i popularyzatorskie.
Dziewiąte wystąpienie pt. Politechnika Lwowska – „macierz politechnik polskich”. Przypadek profesora Ludwika Ebermana (1885–1945) przygotował dr hab. Stefan Ciara – emerytowany profesor Instytutu Historycznego, Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. PL wniosła niezaprzeczalny wkład do rozwoju cywilizacyjnego. W II RP i po II wojnie światowej zasiliła kadrowo inne uczelnie techniczne i uniwersytety. Z PL związanych było wielu wybitnych profesorów klasy światowej, takich jak: Stefan Banach (1892–1945), Stefan Bryła (1886–1943), Ignacy Mościcki (1867–1946), Stanisław Pilat (1881–1941), Gabriel Sokolnicki (1877–1975), Maksymilian Thullie (1853–1939). Ludwik Tadeusz Eberman w wieku zaledwie 28 lat powołany został na profesora nadzwyczajnego c.k. Szkoły Politechnicznej we Lwowie. W latach 1910–1918 w firmie MAN był konstruktorem silników Diesla dla okrętów podwodnych. W II RP jako szef Katedry Budowy Silników PL przyczynił się do rozwoju produkcji silników Diesla m.in. dla elektrowni. Prawa do korzystania z opatentowanych przezeń wynalazków zakupiły fabryki w kilku państwach europejskich oraz w Wolnym Mieście Gdańsku, gdzie w tamtejszej stoczni budowano silniki okrętowe wg jego projektów. Lata II wojny światowej Ludwik Eberman spędził z rodziną w Szwajcarii, w Davos, a następnie w Winterthur. W tym ostatnim mieście znajdował się wtedy obóz internowanych po klęsce Francji w 1940 r. żołnierzy polskiej 2. Dywizji Strzelców Pieszych. Profesor prowadził dla nich wykłady na poziomie akademickim w ramach tzw. Obozu Uniwersyteckiego. Stulecie powstania swej macierzystej uczelni uczcił publikacją okolicznościowej broszury École polytechnique de Lvov.

Z referatem pt. Książka serbska (koniec XVIII – początek XX wieku) z kolekcji Zakładu Narodowego im. Ossolińskich w zbiorach Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki imienia Wasyla Stefanyka. Wątek historyczno‑bibliologiczny, który został przedstawiony jako dziesiąty w kolejności, przyjechała ze Lwowa dr Ilona Oleksiw. Wśród najcenniejszych zbiorów Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. Wasyla Stefanyka (LNNBU), zawierających część spuścizny przedwojennego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, znajduje się segment książka serbska, a w nim m.in. dzieła Vuka Stefanovicia Karadžicia (1787–1864). Publikacje te, takie jak Srpske narodne pjesme (Serbskie pieśni ludowe), czy Srpski rječnik (Słownik serbski), nierzadko zawierają odręczne dedykacje i pieczęcie dawnych właścicieli. Prelegentka podzieliła się swoimi uwagami na temat wybranych książek: Mała pesnarica słovenoserbska, Ogledy Svetog Pisma oraz serbskich gazet i periodyków. Zbiory serbskie w LNNBU im. W. Stefanyka są przykładem dokumentowania kultury narodów słowiańskich i cenną kolekcją historyczną.

Ostatni referat pt. Jędrzej Śniadecki (Wilno) i Ludwik Fleck (Lwów) – ich poglądy metodologiczne i kliniczne w kontekście europejskim przygotowała prof. dr hab. Bożena Płonka‑Syroka. Lekarz med. i chemik Jędrzej Śniadecki (1768–1838) należał w pierwszej połowie XIX w. do najważniejszych postaci polskiego środowiska akademickiego. Był wieloletnim wykładowcą Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego/CUW – przekształconej w Akademię Medyko‑Chirurgiczną, a także autorem publikacji, które w sposób trwały ukształtowały polski standard medycyny klinicznej, metodologii poznania lekarskiego i filozofii medycyny. Ludwik Fleck (1896–1961) – lekarz, mikrobiolog i filozof medycyny – był związany z lwowskim środowiskiem akademickim. Po II wojnie światowej kontynuował pracę zawodową w Lublinie, Warszawie i za granicą. Przywołani uczeni reprezentowali standard polskiej medycyny klinicznej charakterystyczny dla pierwszej połowy XIX i pierwszej połowy XX w. Standard ten kształtował się pod wpływem głównego nurtu modernizacyjnego europejskiej medycyny opartego na doświadczeniu i obserwacji, ujawniającego w latach 1750–1850 swe wpływy w medycynie francuskiej, austriackiej i brytyjskiej. W opozycji wobec ­empirycznego standardu klinicznego rozwijał się w latach 1797–1848 w państwach niemieckich standard oparty na podstawach spekulatywnej filozofii idealistycznej, zwany standardem romantycznym. W okresie 1890–1918 rozwinął się jednak w niemieckiej historiografii medycyny standard neoromantyczny. Jędrzej Śniadecki i Ludwik Fleck w kontekście rywalizacji standardu empirycznego i spekulatywnego w medycynie klinicznej, opowiadali się za standardem empirycznym, wyprowadzając z tego wnioski także dla historii medycyny.

Tematycznie konferencja nawiązywała do ogólnopolskiego seminarium dyskusyjnego „Przedwojenny Lwów i jego uczeni. Sylwetki – działalność naukowa – osiągnięcia”, które odbyło się w Śródmiejskim Ośrodku Kultury w Krakowie 28 września 2015 r., a jego pokłosiem jest monografia redakcyjna. Organizatorzy konferencji dziękują prelegentom za podzielenie się wynikami prac badawczych, dr hab. Marii Stinii, prof. UJ za opiekę naukową oraz publiczności, która dopisała i chętnie uczestniczyła w dyskusjach.